Godzina przed świtem

1. Powiew lęku

Tej nocy było zimno i ponuro. Tak zimno i tak ponuro, jak może być tylko pod koniec listopada nad suwalskimi jeziorami. Chłód przenikał mnie, gdy stojąc przy oknie umywalni, oparty dłońmi o kamienny parapet, wpatrywałem się w ciemnogranatową noc. Za szybą mokry asfalt ulicy lśnił w słabym świetle nielicznych latarń, z trudem przebijającym się przez kokony mżawki; kropelki wody pobłyskiwały na biało-czerwonych szlabanach, zagradzających bramę jednostki, i na hełmie przechadzającego się za nimi wartownika. Żołnierz kulił od chłodu ramiona, próbując ukryć dłonie pod pachami i osłonić twarz kołnierzem szynela. Poza nim nie było za oknem żywego ducha. Nawet bezpańskie psy, których tyle kręciło się zawsze wokół koszar, wolały w taką pogodę pozapadać w ciepłych piwnicach i śmietnikach.

Coś mi się śniło.

Dochodziła trzecia w nocy. Nie miałem służby ani warty, nie musiałem okradać się z cennego snu aby zdążyć na jutro z czymś, czego akurat uwidziało się kadrze zażądać, a na co nie było czasu za dnia. Powinienem był spać.

Coś mi się śniło. Coś, co pozostawiło po sobie trudny do określenia, niezrozumiały lęk. Nie potrafiłem sobie przypomnieć żadnego konkretnego słowa ani obrazu, nic, poza niejasnym wrażeniem grozy, śmiertelnego spazmu i okropności. Sen pierzchnął, ledwie dotknąłem brzegu jawy, i przyczaił się gdzieś tuż za krawędzią świadomości, ale wzniecony nim strach pozostał i nie pozwalał się niczym okiełznać – ani racjonalnymi perswazjami, ani przyciskaniem czoła do lodowato zimnego szkła.

Dyszałem ciężko, a moje serce tłukło się rozpaczliwie niczym po długim, wyczerpującym biegu w panicznej ucieczce.

Wartownik, nie przerywając znudzonej wędrówki w tę i z powrotem wyprostował się na moment i poprawił ciążący mu karabin, podkładając dłoń pod pas nośny. Kiedy ma się kilka godzin broń na ramieniu pas wrzyna się boleśnie w bark, nawet przez gruby materiał płaszcza. Patrzyłem przez chwilę na szamotaninę żołnierza, próbującego znaleźć dla kałasza wygodniejsze położenie, i zastanawiałem się, dlaczego właściwie nie schowa się, jak Pan Bóg przykazał, do budki. Nie był to jednak problem zdolny na długo zaprzątnąć moją uwagę; przeniosłem wzrok na tonącą w oślizłym mroku ulicę i zaraz pojawiła się myśl, że wystarczyłoby wyjść, ruszyć poszczerbionym chodnikiem przed siebie… W paręnaście minut dotarłbym do dworca PKS, skąd wczesnym świtem wyruszał autobus do Warszawy.

Ten sam autobus powracał późnym wieczorem i parkował na noc w garażach dworca. Dalej nie miał już dokąd jechać. Dalej była tylko granica.

Latem, podczas długich, słonecznych dni, na dworzec przyjeżdżało więcej autobusów. Na kilka ciepłych miesięcy mieścina zmieniała się nie do poznania. Ulice robiły się czyste i schludne, pokoje starych, poniemieckich domów zapełniały się gośćmi za wszystkich stron kraju i zza granicy, rozkwitały białe parasole nad ogródkami kafejek. Na przystani i jeziorze gęstniało od żaglówek, a na plaży i skwerach od roześmianych, opalonych na brąz dziewczyn. Od czerwca do sierpnia Węgorzewo tętniło życiem, a autochtoni przeliczali z zadowoleniem pieniądze, dziękując Bogu i świętym patronom prywatnej inicjatywy, że wypadło im żyć tak daleko od stolicy, w miejscu, gdzie nieprzetrzebione lasy pozostawały wciąż jeszcze gęste i dostojne jak dawniej, a woda jeziora wabiła mieszczuchów krystaliczną czystością.

Potem, kiedy zaczynały się pierwsze jesienne deszcze, białe parasole, stoliki i ławeczki znikały z ulic jak zdmuchnięte, pustoszała przystań i plaże. Kawiarnie zamykały swe podwoje, na większości domów zatrzaskiwano okiennice, znikały z pejzażu długonogie plażowiczki. Węgorzewo pustoszało, zmieniało się w miasto – widmo. Wzbogaceni przez turystów właściciele lokali, pensjonatów, czy choćby tylko budek z wodą sodową wyjeżdżali wydawać pieniądze w bardziej cywilizowane okolice. Jesienią i zimą zastawało tu tylko trochę staruszków, nieco kobiet wystających co rano pod sklepem z chlebem i nabiałem, garść miejscowych pijaczków kupiąca się w jedynym czynnym po sezonie barze, no i tacy jak ja albo ten chłopak przy bramie – żołnierze z rozlokowanych wokół Węgorzewa jednostek. Stęsknieni za domem, spragnieni aż do bólu kobiet i znużeni podobnymi do siebie dniami służby.

Nawet nie warto było starać się o przepustkę. Pusty park, dwie obskurne knajpy i kilka najpodlejszego sortu dziwek dla ostatnich desperatów, którzy wyrwali się z koszar pierwszy raz od pół roku. Wymarłe miasteczko. Listopad. Zimno na dworze i jeszcze zimniej w sercu.

Strach rozmywał się z wolna, w miarę, jak uspakajały się oddech i tętno, ale nie znikał. Zmieniał tylko postać: z ostrego, chwytającego gardło skurczu przeradzał się w męczący, świdrujący niepokój.

Westchnąłem, potrząsając głową i odrywając wzrok od otulonych kożuchem wilgotnej poświaty latarń za oknem. Na chwilę wzmógł się wiatr; zawył, drąc się na spiczastych dachach starych, pruskich koszar, zaszlochał w nagich koronach drzew.

Lodowaty powiew przedarł się przez źle uszczelnione okna, poczułem go na rękach, piersiach, brzuchu… Miałem wrażenie, jakby przeniknął mnie na wylot, zmrażając nawet szpik w kościach.

Po prostu nerwy – tłumaczyłem sobie nie wiem już który raz.

Nerwy. Stress. Nadmiar adrenaliny wpompowywanej każdego dnia w żyły zdezorganizował całą gospodarkę hormonalną organizmu, wywołując objaw znany doskonale lekarzom pod nazwą „stany lękowe”. Nie należy się tym przejmować. Wziąć kilka głębokich oddechów, pospacerować, wypić szklankę gorącego mleka – a jeśli to niemożliwe, przynajmniej pooddychać świeższym niż w sypialnej izbie powietrzem umywalni. A potem położyć się do łóżka i zasnąć głęboko. Wszystko jest oczywiste i racjonalnie wytłumaczalne, a przecież zrozumieć swój lęk to tyleż samo, co go pokonać.

Prawda?

Guzik tam prawda. Ochota do snu odeszła całkowicie i wszystko, co po długim wdychaniu świeższego powietrza zdołałem osiągnąć, to że zamiast łamać sobie wciąż głowę i próbować wygrzebać z zakamarków pamięci szczegóły dziwnego snu, pogrążyłem się w jałowych, gorzkich rozmyślaniach o bezsensie odrywania ludzi od normalnego życia i zmuszania ich do trawienia czasu przy granicy zapadłego w zimowy letarg miasteczka. Mroźny wiatr hulał na dworze i po wycementowanej umywalni, a długonogie plażowiczki daleko stąd pomrukiwały rozkosznie przez sen, przeciągając się w śnieżnobiałej pościeli, i z pewnością nie zamierzały czekać, aż ludowe wojsko raczy wypuścić mnie ze swych objęć.

Nagle dotarło do mnie, że po przeciwnej stronie ulicy, w którą wpatrywałem się tępo od dłuższego czasu, coś jest nie tak.

Budynki brygady wyglądały jakoś inaczej. Poczułem, jak z zakamarków duszy znowu powraca ten niepojęty, odsuwany uparcie strach, który teraz bardziej niż ślad po przeżytym, nocnym koszmarze przypominać zaczął przeczucie jakiegoś nadchodzącego dopiero niebezpieczeństwa.

Długo musiałem się zastanawiać, zanim wreszcie uświadomiłem sobie o co chodzi.

Światło w oknach. Na wartowni brygady świeciły się wszystkie trzy okna, a nie, jak zwykle o tej porze, tylko jedno. Paliło się także światło w pomieszczeniu przylegającym do dyżurki oficera operacyjnego jednostki. Widać nie ja jeden nie mogłem tej nocy zasnąć. Oficer dyżurny najwyraźniej zdecydował się mimo wszystko wyjść w zimną, mokrą noc, by trochę dać się we znaki wartownikom. Trafiają się i tacy. Chłopak przy bramie miał  szczęście, że jednak nie schronił się w budce; szczęście, a może także i jemu zdarzały się przeczucia. Zaprzestał swej przechadzki i teraz stał sztywno w pozycji „na ramię broń”.

Usiłowałem się skarcić w duchu za ten idiotyczny lęk, gdy nagle usłyszałem za sobą tubalny, charakterystyczny głos szefa szkoły:

– A podchorąży coo tutaj roobi, aa?

Podskoczyłem, bardziej z zaskoczenia niż ze strachu, i odwróciłem się, machinalnie przykładając dłonie do szwów piżamy.

W drzwiach umywalni stał Fred. Zarechotał, przekonany, że zdołał mnie nastraszyć do nieprzytomności, i zanim zdążyłem się odezwać, rzucił, nadal głosem Bambuły: – spoocznij, podchorąży!

– Idź do diabła – powiedziałem. Zapewne stać mnie było na inteligentniejsze zagajenie konwersacji. Ale też, szczerze mówiąc, nie byłem zdecydowany, czy mam na nią ochotę, czy też wolałbym nadal siłować się w samotności ze swoimi nocnymi lękami.

Fred przestał szczerzyć zęby, twarz wygładziła mu się w jednej chwili, jakby po prostu odegrał swoje i właśnie usłyszał

gong na fajrant. Podszedł parę kroków w moją stronę, ściągnął z głowy czapkę i rzucił ją na parapet, a potem długo rozcierał dłonią brodę. Najświętszym z obowiązków podoficera dyżurnego było ani na chwilę nie zdejmować z głowy czapki, a zwłaszcza nie popuszczać zaciągniętego pod brodą paska. Ten punkt regulaminu ludowe wojsko musiało zaczerpnąć z jakiegoś starego chińskiego podręcznika tortur. Spróbujcie pochodzić trochę mając na podbródku zapięty pasek, nie zaopatrzony, jak w cywilizowanych armiach, w miękką podkładkę. Możecie nawet popełnić tę zbrodnię i wysunąć go spod brody, pozwalając zwisać swobodnie – żadna różnica. Jeśli nie chce wam się czekać na wyniki eksperymentu tych dwóch – trzech godzin możecie po prostu opalić sobie zarost na podbródku zapalniczką. Zaręczam, że na jedno wyjdzie.

Wreszcie przestał masować sobie twarz i sięgnął do kieszeni na piersi. Błyskawicznie wyciągnąłem ku niemu rękę – nawet nie żeby chciało mi się palić, tylko tak jakoś, dla sportu. Zmierzył mnie złym spojrzeniem.

– Oddam, mam na sali.

Palił jakieś cuchnące świństwo, skręcane chyba z wymiatanych spod łóżek wykruszonych kawałków materacy, wzbogaconych włosami i paznokciami. O dostaniu w Węgorzewie jakichkolwiek papierosów, co dopiero przyzwoitych, nie było co marzyć. Zresztą w tamtych czasach było to normą, nikt się nie dziwił i każdy miał jakiś tam uciułany zapas. Ja też, ale nie chciało mi się wracać na salę, gdzie chrapali w zaduchu koledzy.

Zwilżyłem językiem i zaklepałem końcówkę papierosa, żeby wykruchy nie sypały się do ust, i wciągnąłem w płuca gryzący dym. Parę miesięcy wcześniej załzawiłbym się od niego i zzieleniał, teraz to drapanie w gardle wydawało mi się niemalże przyjemne.

– Kto dziś trzyma inspekcyjnego? – zapytałem.

Fred popatrzył na mnie i westchnął ciężko, jakby właśnie przekonał się, że należę do spisku dybiącego na jego życie.

– Lord Baskerville we własnej osobie – odparł ponuro, przysiadając na brzegu kamiennej rynny, nad którą lśnił rząd mosiężnych kranów. – Mnie zawsze się musi coś takiego przydarzyć.

Trochę przesadzał. Baskerville – jak zwykle w takich razach czort jeden wiedział, skąd wzięło się to przezwisko – nam akurat niewiele mógł zaszkodzić. Ale na brygadzie wzbudzał autentyczną panikę wśród służb i wart, straszyło się nim kotów, a każdą przeżytą inspekcją w jego wykonaniu szweje chlubili się niczym wyjściem cało z bitwy, w której do piachu poszło trzy czwarte stanów osobowych.

Miałem wrażenie, że sam Baskerville był człowiekiem jeszcze bardziej udręczonym od swoich ofiar. Potomek bezrolnego z zabitej dechami wiochy najbardziej w życiu nie lubił bałaganu, złodziejstwa i układów. Poszedł do wojska, bo wziął poważnie to, co śpiewali o tej instytucji artyści z Kołobrzega i zanim zorientował się, gdzie trafił, było już za późno. Ludowe wojsko okazało się bodaj ostatnim miejscem, gdzie mógłby szukać spełnienia swych ideałów. Zanim to zrozumiał zdążył się swym baranim uwielbieniem dla regulaminów silnie sprzykrzyć przełożonym, przez co trafił do Węgorzewa. Tutejsza brygada artylerii bowiem – nie było to dla nas żadną tajemnicą – robiła w okręgu za karną jednostkę dla trepów. Nie pozostało mu nic innego, niż wylewać swe rozgoryczenia na Bogu ducha winnych żołnierzy, wynajdując wszędzie tysiące uchybień wobec regulaminu. Wprawdzie dowódca brygady przytomnie zabronił mu stosowania kar dyscyplinarnych, które fatalnie psułyby sprawozdania, ale Baskerville znalazł na to sposób i uczynił swą specjalnością organizowanie podpadziochom karnych marszobiegów oraz nocnych ćwiczeń. Z podchorążymi to nie przechodziło; na nas mógł tylko wrzeszczeć i to, w połączeniu z kompleksem wsiowego prostaka wobec świeżo upieczonych magistrów sprawiało, że nienawidził nas gorzej ostatnich psów.

– Założysz się, że zaraz tu wpadnie?

– Był, godzinę temu – skrzywił się Fred. – Wpisał do książki meldunków ogryzek obok kosza na śmieci, kurz na lamperii i źle oddane honory.

– Aha. Pociesz się, teraz ściga szwejów – wskazałem kciukiem za siebie, na lśniące, żółte prostokąty w ciemnym zarysie wartowni. Fred spojrzał za moim kciukiem i wydobył spod serca kilka słów, jakie każdy chowa tam specjalnie dla oficera inspekcyjnego. Niestety, nie nadających się do zapisania.

Przez chwilę kontemplował w milczeniu odblask gołych żarówek w zżółkłej glazurze, pokrywającej ściany, by nagle zadać pytanie, na które sam od dłuższego czasu bezskutecznie szukałem odpowiedzi.

– A ty Perszing czego właściwie nie śpisz, co?

– Rozważam zagadnienia eschatologiczne – odparłem. –

Heiddegerowska koncepcja bytu i te rzeczy. Taka urokliwa noc jak dziś doskonale nadaje się do tego typu rozmyślań. Pozwala omalże empirycznie doświadczyć, jak wokół każdego z jestestw gęstnieje egzystencjalna pustka.

Zdobył się na skwitowanie moich starań wymuszonym uśmiechem.

– Humanista – mruknął ze wzgardą typową dla wszystkich wymawiających to słowo absolwentów politechniki. Rzucił niedopałek do lastrykowego koryta i spłukał go wodą z kranu. A potem podniósł się ciężko i podszedł do okna. Przez chwilę przypatrywał się śliskiej od wilgoci ulicy i budynkom brygady po jej drugiej stronie, trąc przy tym zaczerwieniony podbródek.

Wiatr znów zaduł głośno w szyby, przenikając przez szpary we framugach. Poczułem jego zimny powiew na policzkach i dłoniach.

– Taka urokliwa noc jak dziś – zawyrokował w końcu – jeśli się do czegoś nadaje, to na jakiś sabat czarownic albo coś w tym stylu.

Podobno dawni słowianie wierzyli, że są pewne pory dnia czy miesiąca, kiedy nieopatrznie rzucone słowo może się sprawdzić.

Jeśli zdarzy się wam kiedyś, że ktoś ostrzeże was: „uważaj, żebyś nie powiedział tego w z ł ą g o d z i n ę ” – to nie śmiejcie się z niego. Naprawdę.

Znowu poczułem ukłucie w sercu i znowu z trudem udało mi się stłumić powracający lęk, jeszcze silniejszy niż przed chwilą. Co się ze mną działo, do stu tysięcy diabłów? Nerwy, powtórzyłem sobie w myślach. Adrenalina, stress, te rzeczy. Nie należy się przejmować.

– Rany Boskie – Fred spoglądał ponuro na tarczę zegarka. – Dopiero trzecia. Zwariować można.

– „Ktoś nie śpi, żeby spać mógł ktoś” – pocieszyłem go. – Szekspir.

– Humanista – skrzywił się, jeszcze bardziej pogardliwie niż przed chwilą.

Z korytarza dobiegł dzwonek telefonu. Fred oderwał się od okna. Wyszedł o krok przed drzwi umywalni i zamachał ponaglająco na dyżurnego.

Wyjrzałem za nim. Korytarz tonął w ciemności, tylko u samego jego końca, koło schodów, paliła się żarówka nad biurkiem podoficera dyżurnego. Stojący obok chłopak – nie widziałem, kto to był – gestykulował rozpaczliwie, pokazując coś Fredowi.

Pokazywał mu telefon. Ten po lewej stronie, jeśli patrzeć od strony schodów.

Podoficer dyżurny ma przed sobą dwa telefony. Jeden zwykły, łączący wszystkie rozmowy z centrali brygady, i drugi, bezpośredni od oficera dyżurnego. Ten drugi odzywa się rzadziej, i, szczerze mówiąc, im rzadziej, tym lepiej.

Ale w tej chwili to on właśnie dzwonił.

Do Freda też to dotarło. Zaklął soczyście i ruszył w stronę biurka, jeden długi krok, potem kilka coraz szybszych, wreszcie puścił się sprintem. Patrzyłem za nim, oparty o framugę, z niedopałkiem w ręku i z dziwnym uczuciem rodzącym się z wolna w moim żołądku.

Fred dopadł biurka i chwyciwszy słuchawkę wyrecytował:

– Melduję się podoficer dyżurny SPR OC starszy szeregowy podchorąży Kruszyński.

A potem zastygł. Długą chwilę wyglądał w świetle jedynej lampy jak kamienny posąg. Miałem wrażenie, że poruszył bezgłośnie ustami, jakby szukał odpowiedniego słowa.

– Rozkaz – znalazł je wreszcie i odłożył słuchawkę. W tym jednym słowie, w przydechu, z jakim je z siebie wyrzucił, zabrzmiała autentyczna panika. Oderwałem się od framugi. Już wiedziałem. Dziwne uczucie rozlało się z żołądka po całym ciele, sięgnęło do gardła i już wiedziałem, że był to po prostu strach.

Już nie ten irracjonalny lęk, nie wiadomo skąd i przed czym, nie mglisty ślad snu ani przeczucie, tylko zwykły strach. Strach przed czymś, w co tak naprawdę nikt nie wierzył, nawet w wojsku, choć każdy wiedział, że może nastąpić.

Fred położył słuchawkę i przez moment rozglądał się bezradnie, otwierając i zamykając usta, jakby chciał coś powiedzieć i zarazem obawiał się w zalegającej szkołę ciszy wydobyć z siebie głos. Zerknął nerwowo na wyeksponowane pod płatem plexiglasu pożółkłe instrukcje, w końcu nabrał głęboko powietrza i nieco drżącym oraz piskliwym, ale donośnym głosem, zawołał:

– Uwaga, szkoła, poo-budka, poo-budka, wstać! Ogłaszam alarm, alarm, alarm!

Jego słowa przetoczyły się przez korytarz, odbiły w nim echem i zapadły w ciszę, jakby zbyt absurdalne, by ktokolwiek mógł na nie zwrócić uwagę.

Czegoś takiego jak alarm po prostu nie da się ukryć. Od samej góry poczynając, każdy oficer chce, żeby jego pododdział wypadł już nawet nie najlepiej, ale żeby w ogóle wypadł jakoś, nie pozabijał się o własne łóżka i zdołał osiągnąć gotowość bojową przed nastaniem świtu. Kiedy ma być alarm wszyscy śpią w mundurach, z bronią i ekwipunkiem pod łóżkiem, a bywa, że i tak jeszcze cichą pobudkę ogłasza się na wszelki wypadek paręnaście minut wcześniej.

Z całą pewnością na dziś nie zapowiadano żadnych ćwiczebnych alarmów.

– Alarm, alarm, alarm! – powtarzał swój okrzyk Fred, teraz już czysto, bez drżenia głosu. Był przy biurku sam, dyżurny pobiegł gdzieś, pewnie na dół, budzić kaprali.

Okrzyk powoli zaczął wzniecać w szkole jakiś rezonans. Zza drzwi począł dochodzić szmer, zgrzytanie sprężyn, wybijające się, pojedyncze głosy. Fred przysiadł się do telefonu, tego drugiego, połączonego z centralą. Co robi podoficer po ogłoszeniu alarmu, usiłowałem sobie gorączkowo przypomnieć.

Wpatrywał się w połyskujący na ścianie nad pulpitem plexiglas i mówił coś szybko do słuchawki. No tak, wzywa dowódcę szkoły, jego zastępców, dowódców plutonów…

…cała kadra przed ćwiczebnym alarmem byłaby na miejscu…

Dochodzące z sal szmery nabierały siły, w końcu któreś drzwi otworzyły się. Otrząsnąłem się z osłupienia i ruszyłem w stronę swojej izby.

Jednym z osobliwości ludowego wojska jest obowiązek wystawiania na noc butów za drzwi izby. Rano, przy pobudce, i w nagłych wypadkach robi się tam straszliwy ścisk i wszyscy zderzają się głowami, usiłując pochwycić swoje trepy. Zdążyłem złapać opinacze akurat w momencie, gdy któryś z kolegów otworzył drzwi. Zderzyłem się z nim, wpadając do środka. Nie odpowiadając na zaspane „co jest, do jasnej cholery”, zacząłem się ubierać.

Dość nerwowo, powiedzmy.

Nocne przeczucie zamieniło się w fatalistyczną pewność bliskiego nieszczęścia. Bałem się pomyśleć te słowa, ale byłem pewien, że to właśnie to. Co innego mogłem w tej sytuacji myśleć? Od kilku dni w wieczornych dziennikach, których oglądania pilnowano w ludowym wojsku jak codziennego sakramentu, mówiono o „wichrzycielskich strajkach” w stoczni i paru kopalniach, a ostatniego wieczora przemawiający po dzienniku Kiszczak bożył się, że władza nie użyje przeciwko robotnikom siły, a nawet więcej, dla dobra socjalistycznej ojczyzny gotowa jest darować „Solidarności” dawne przewiny i usiąść z nią przy okrągłym stole.

Dopinaliśmy się w milczeniu, ledwie maskując strach siarczystymi przekleństwami, gdy ktoś nie trafił w tę nogawkę co trzeba. Na korytarzu pojawili się kaprale, usiłujący sformować pierwszych wychodzących plutonami w uczciwym dwuszeregu. Jeden rzut oka wystarczał, by zorientować się, że jest to zadanie jeszcze na długie minuty. Nawet jeśli kapralowi udało się kogoś przemocą i krzykiem ustawić na wskazanym miejscu, pozostawał on tam dokładnie tak długo, jak długo kapral się nie odwrócił. Po czym wsiąkał w kłębiący się bez sensu po całym korytarzu i depczący sobie po nogach niepodopinany tłumek, którego jedynym zajęciem było pełne ekscytacji wzajemne wypytywanie się co to może być i odpowiadanie sobie, że alarm.

To dziwne, ale mimo całego przerażenia myślałem precyzyjnie i logicznie, w jakimś sensie nawet jaśniej niż przed pół godziną, kiedy bałem się sam nie wiedząc czego. Doszedłem do wniosku, że najlepszą metodą dowiedzenia się, co jest grane, będzie zajrzeć do magazynu broni. Jeśli pozostaje nie ruszony, to sprawa nie jest poważna. Jeśli odwrotnie…

Musicie wiedzieć, że mimo wszelkich pozorów wojska miejsce, w którym wówczas przebywałem, miało przygotowywać do służby dowódców dla Obrony Cywilnej. Gaszenie pożarów, zbieranie rannych, przeprowadzanie staruszek przez ulicę, te rzeczy. Mówiło się, że w razie wojny jesteśmy przeznaczeni na zakładników. Rezerwowa kompania rezerwowego batalionu rezerwowego pułku, wady wzroku, krzywe kręgosłupy, doktoranci filozofii, poloniści – słowem, wszelkiego rodzaju wybrakowany surowiec, którego RKU nie chciało wypuścić z rąk przez czystą, bezinteresowną złośliwość. Ostre strzelanie mieliśmy tylko raz, a i wtedy komendant szkoły oznajmił w przypływie szczerości, że takiemu wojsku jak my to strach dawać broń do ręki.

Więc starczyło mi zerknąć w otwarte drzwi magazynu broni, tylko przez chwilę, zanim kapral zgarnął mnie z powrotem, żeby pozbyć się ostatniej nadziei. W środku zastępca komendanta – zdążył się już zjawić, mieszkał tuż obok szkoły – i jeden z przydzielonych do nas szeregowców z zasadniczej odbijali wieko skrzyni. Jednej z tych na poły zapomnianych skrzyń, które od nie wiadomo jak dawna pokrywały się kurzem w kącie za stojakami z bronią. Szeregowiec wyprostował się, odrzucając na bok wieko i pod jego ramieniem mignęły mi wypełniające skrzynię pudełka z ostrą amunicją.

Spłynęło na mnie jakieś odrętwienie, jakbym już ustawiony został twarzą w twarz ze strajkującymi, z pistoletem politruka przystawionym do pleców.

Myśl, że może nam się zdarzyć coś jeszcze gorszego nie przyszła mi wówczas do głowy, ale nie mam o to do siebie żalu.

Ci, którzy tkwili wówczas w samym centrum wydarzeń także nie rozumieli co się dzieje i choć widzieli wszystko na własne oczy, nie potrafili tego przyjąć do wiadomości.

2. Krzyk w ciemności.

Tak wyglądał środek tej historii. Teraz czas opowiedzieć początek. Nie brałem w nim osobiście udziału, więc odtwarzam wypadki na podstawie rozmów z ich uczestnikami. O kilkanaście kilometrów od Węgorzewa, w sosnowym lesie nad jeziorem rozciągnięte są druciane ogrodzenia z tablicami: „teren wojskowy – wstęp wzbroniony”. Zapory te, gdyby oglądać je z powietrza, opasują kilka kilometrów kwadratowych sośniny w kształt nieforemnego kartofla, którego jeden koniec ścięty jest równo brzegiem jeziora. Blisko miejsc, gdzie linia ogrodzenia dotyka brzegu, wznoszą się na wysokość trzech metrów dwie wieże wartownicze. Są to posterunki III i IV, stanowiące zarazem końce opasującej kartofel po wewnętrznej stronie ogrodzenia ścieżki, wydeptanej butami kolejnych roczników. Posterunkom tym podlega jakieś trzysta metrów plaży i, po obu jej stronach, fragmenty ścieżki do pierwszego zakrętu. Pozostałą jej część podzielono na cztery kilkusetmetrowe odcinki, których przemierzanie w tę i we w tę należy do obowiązków wartowników z posterunków II, V, VI i VII. Pośrodku każdego odcinka stoi budka, w której wartownik znaleźć może schronienie przed deszczem, a o kilka metrów od każdej budki znajduje się głęboka na metr, obetonowana szczelina w kształcie graniastego S. Używana przez wartowników głównie w charakterze awaryjnej ubikacji, teoretycznie służyć ma im schronieniem na wypadek nalotu.

W tej akurat funkcji szczeliny owe są całkowicie zbędne; gdyby do jakiegoś nalotu rzeczywiście doszło, będzie doskonale obojętne, czy wartownicy przycupną w nich, czy będą próbowali uciekać do lasu. Wnętrze kartofla zajmują bowiem wielkie, wkopane głęboko pod ziemię zbiorniki benzyny oraz park amunicyjny brygady. Stoją tam też trzy magazyny, gdzie z muzealnym pietyzmem ustawiono piętnastocentymetrowe haubice, na zamkach których znaleźć można sygnet Centralnego Okręgu Przemysłowego i napis „Starachowice 1937”. Amunicji do haubic za mojej służby było podobno sporo, widać została jeszcze z lepszych czasów, co zaś do strzeleckiej, to ludowe wojsko w razie potrzeby zaopatrzone miało w nią zostać przez Wielkiego Sojusznika. Sojusznik na razie tego nie robił, nie mając pewności (i słusznie) w którą właściwie stronę byśmy, gdyby co, strzelali. Jak wyliczyliśmy nudząc się na warcie, gdyby cały posiadany przez brygadę zapas rozdać między żołnierzy, wychodziło jakieś sześć i pół naboju na głowę. Niemniej, zebrany w jednym miejscu zapas ów wystarczyłby na przyzwoity fajerwerk, zwłaszcza w połączeniu z pociskami do haubic i benzyną.

Nocą oświetlenie Parku Magazynowego brygady zapewniane było przez dwie, poprowadzone niezależnie od siebie i zainstalowane w różnym czasie linie latarń. Pierwsza, pochodząca chyba jeszcze z wczesnych lat sześćdziesiątych, obejmowała kilkadziesiąt staroświeckich, okrągłych lamp, rozlokowanych wzdłuż ogrodzenia; w tym celu co czwarty słup, na którym się ono wspierało, był o połowę wyższy od pozostałych. Lampy na ogrodzeniu oświetlały jedynie ścieżkę i kilka metrów terenu na zewnątrz. Dlatego też paręnaście lat później zdecydowano się założyć jeszcze kilkanaście dodatkowych jarzeniówek, jakie zobaczyć można w większości polskich miast, bezpośrednio na budynkach magazynów, zazwyczaj po dwie na każdym. Rozchodziły się z najwyższego punktu dachu, ponad żelaznymi skrzydłami przebitej przez szczytową ścianę hangaru bramy. Były nieporównywalnie silniejsze od mdłych, często się psujących lamp na ogrodzeniu. Światło tych ostatnich ginęło też w często gęstwie liści, które je zdążyły przez ostatnich dwadzieścia parę lat obrosnąć. Szczególnie nad jeziorem wartownicza ścieżka tonęła w niemal zupełnej ciemności i była to jedna z przyczyn, dla których te dwa posterunki zawsze wybierali dla siebie falowcy.

Dla porządku wspomnieć trzeba jeszcze o bramie, przy której mieścił się posterunek I. Wartownik stojący na nim też miał swoją budkę i szczelinę przeciwlotniczą, ale mógł zrobić wszystkiego po pięć kroków w tę i we w tę. Sterczał więc cały czas na widoku dowódcy warty, którego okno wychodziło dokładnie na bramę. To sprawiało, że posterunek I uważany był za najbardziej przechlapany – nie można było na nim ani przysiąść, ani zapalić.

Żeby być ścisłym, na innych też nie wolno było, teoretycznie, przysiadać, palić, wchodzić do budek (o ile nie było deszczu) i szczelin przeciwlotniczych (o ile nie było nalotu), jeść, pić, załatwiać potrzeb fizjologicznych i robić kilkunastu jeszcze rzeczy, wyliczonych szczegółowo w regulaminie służby wartowniczej. Wolno było tylko „czujnie strzec i zdecydowanie bronić” przedpotopowych haubic przed zakusami amerykańskiego imperializmu.

Budynek wartowni stał obok bramy i składał się przede wszystkim z mnóstwa perfidnie żłobkowanych płytek podłogowych, które przed zdaniem warty trzeba było mozolnie czyścić zapałką z naniesionego błota – po to tylko, aby następna zmiana w minutę osiem doprowadziła je do poprzedniego stanu i też miała co robić. Poza tym była tam mała kuchenka z dwoma palnikami, plastikową zastawą stołową i dobrze się rozwijającą hodowlą insektów, pokój z leżankami dla zmiany odpoczywającej, szafa z kożuchami, na których zazwyczaj byczyli się falowcy ze zmiany czuwającej, stolik, dwie talie postrzępionych kart i biblioteczka, jakimś dziwnym zbiegiem okoliczności świetnie zaopatrzona w stare iskrowskie książki SF. Całości dopełniał osobny pokój dowódcy warty z oknem, jak już wspomniałem, wychodzącym na nieszczęśnika trzymającego najbardziej przechlapany posterunek I.

Tej nocy, gdy zmagałem się ze swym lękiem w pustej umywalni, dowódcę warty wyrwał ze snu pojedynczy strzał od strony jeziora (WSW strawiło potem mnóstwo czasu na ustalenie, o której to dokładnie godzinie i minucie ów wystrzał się odezwał, ale tak naprawdę nie miało to większego znaczenia). Dowódcą warty był tej nocy plutonowy z dywizjonu szkolnego, o nazwisku brzmiącym jak wymyślona przez żołnierzy ksywa: Gica. Zwlókł się z wyrka, zły, ale bez powodów do wielkiego zdenerwowania, i zaczął ubierać, wołając na rozprowadzającego. Ten, równie jak przełożony wyrwany wystrzałem z drzemki, nie czekając rozkazów zabrał się do budzenia obu siedzących na wartowni zmian, każąc im łapać graty i szykować się do biegu w kierunku posterunku V, gdzie, jak – słusznie, miało się okazać – przypuszczał, strzelano.

Od czasu do czasu komuś na warcie popuszczą nerwy i wywali do zająca albo zbłąkanego pijaczyny z pobliskiej wioski. Nie jest to wydarzenie niezwykłe, ale na tyle rzadkie, że z reguły obrasta legendą, a opowieść o nim krąży po brygadzie czasem i przez kilka poborów, zanim wreszcie trafi się coś, co da początek nowej. Oczywiście w ludowym wojsku, w którym od zawsze brakowało wszystkiego (z wyjątkiem może czerwonych plansz z budującymi hasłami), a już szczególnie amunicji, nie wolno bezkarnie marnować cennych nabojów na strzelanie do zajęcy lub pijaków. Rozbudowywana latami sprawozdawczość kazała się tygodniami spowiadać z każdego wprowadzenia naboju do lufy, przy którym pazur podajnika zostawia na łusce nieusuwalny ślad – cóż dopiero mówić o wystrzale! Dla kadry stało się zatem życiową koniecznością przechowywanie na wszelki wypadek lewej amunicji. Im bardziej surowo wyliczano oficerów z każdego wystrzelonego lub tylko zadrapanego naboju, tym owej lewej amunicji krążyło po jednostkach więcej. W razie czego uzupełniało się z niej zdawane „środki ogniowe”, nieszczęsny strzelec otrzymywał stosowny OPR oraz zależną od jego cyfry porcję szykan fizycznych, po czym jakimś znanym tylko zainteresowanym sposobem uzupełniano zapas, nie mącąc w raportach pogodnego obrazu rzeczywistości.

Plutonowy Gica, jak każdy, był na podobną ewentualność dobrze przygotowany, toteż przez pierwszych kilka minut po obudzeniu nie miał powodu szczególnie się przejmować. Sądząc z tego, co potem mówili jego podwładni, bardziej był zły, że przerwano mu sen, niż zaniepokojony. Co do wartowników, odgłos strzału wprawił ich w nastrój radosnego podniecenia szykującą się zabawą kosztem trzymającego posterunek V kota, nazywanego ze względu na pewne fizyczne podobieństwo do nieżyjącego już aktora Kargulem. Perspektywa tej przyjemnej odmiany w monotonnej służbie sprawiła, że zmianie czuwającej, nawet bez specjalnego poganiania, wystarczyły niecałe dwie minuty, aby w pełnym oporządzeniu i z gotową do użycia bronią stłoczyć się w gotowości do biegu w przedsionku wartowni. Wymieniając domysły i luźne uwagi czekała tam jeszcze dobrych kilkadziesiąt sekund na dopinającego się bez szczególnej paniki dowódcę.

Chwilę później nastąpiło coś, co zburzyło ten pogodny nastrój i przeszyło świadków zdarzenia pierwszym dreszczem prawdziwego niepokoju. Mniej więcej w momencie, gdy Gica wreszcie stanął w drzwiach swojej kanciapy, z zewnątrz znowu dobiegły strzały. Tym razem była to długa, niemilknąca seria – wartownik trzymał ściągnięty spust do końca, aż sprężyna podajnika rozepchnęła się w magazynku na całą długość, a iglica szczęknęła sucho w pustej komorze. Zanim to się stało, do kanonady włączył się drugi kałasznikow, bijący bardziej od strony jeziora, z sąsiadującej z piątką czwórki. Drugi wartownik też strzelał ogniem ciągłym, tylko rozsądniej: krótkimi seriami, po trzy – pięć pocisków. Posyłał te serie w kilku, kilkunastosekundowych odstępach jeszcze przez dłuższą chwilę po zamilknięciu pierwszego kałasznikowa. Potem ucichł i on.

W przeciwieństwie do pojedynczego wystrzału, tym razem trudno było o proste, narzucające się wyjaśnienie. W każdym razie stało się oczywiste, że nie były to strzały przypadkowe ani do niczego. Tym bardziej, że strzelającym nie był już tylko zestresowany kot, ale jeden z rządzących grupą falowców, który podczas ponad półtorarocznej służby przekiwał podobnych wart dobrą setkę, większość z nich przesypiając spokojnie w budce, i z całą pewnością nie był skłonny ulegać panice albo strzelać do zajęcy. Zwłaszcza ogniem ciągłym. A już zwłaszcza krótkimi, mierzonymi seriami, jakie regulamin walki przewidywał wyłącznie do ostrzeliwania się na krótkim dystansie przed natarciem piechoty.

Nikt nie pamiętał, jakich słów użył dowódca dając oczekiwany rozkaz do biegu. W każdym razie chwilę po umilknięciu drugiego kałasznikowa dziewięciu ludzi wybiegło z wartowni w zimną i wietrzną noc, kierując się w stronę posterunku V. Wbrew wymogom regulaminu, Gica nie trzymał się opasującej kartoflowato sośninę ścieżki, ale poprowadził najkrótszą drogą, pomiędzy magazynami. Dlatego też prowadzeni przez niego żołnierze nie zauważyli w pierwszej chwili, że latarnie na ogrodzeniu zgasły. Zeznania wartowników z posterunków II, III i IV pozwoliły ustalić, że stało się to w kilkanaście sekund po zamilknięciu drugiego kałasznikowa – i że światła zgasły jednocześnie, dokładnie tak, jakby ktoś przeciął zakopany pod ogrodzeniem, zasilający je kabel.

Wydaje mi się bardzo wątpliwe, aby Gica pomyślał, że przecinając teren magazynów będzie musiał kilkakrotnie przebiegać przez stożki światła, jakie w zacinającej mżawce wycinały wieńczące dachy hangarów jarzeniówki. Jeśli nawet pomyślał, jeszcze bardziej wątpliwe wydaje się, aby uznał ten fakt za w jakikolwiek sposób znaczący.

Drugą, oprócz ciemności, przyczynę dla której posterunki nad jeziorem były rezerwowane dla falowców, stanowił fakt, iż z jakichś trudnych do ustalenia przyczyn budki nad jeziorem były obszerniejsze i wyposażone w drewnianą ławę, na której wartownik mógł się całkiem wygodnie rozciągnąć, zakładając nogi na ścianę, i spać aż do przyjścia zmiany. Wszyscy tak robili i jest bardziej niż pewne, że zrobił tak również rozlokowany na czwartym posterunku falowiec, znany przez kolegów Chlaptuskiem.

Wyrwany ze snu musiał wyjść z budki i ruszyć w kierunku pierwszego strzału, pchany tą samą radosną ciekawością, która ożywiała żołnierzy na wartowni. Uszedł około stu metrów ścieżką, kiedy zobaczył to samo co wartownik z piątki i na wysokości dwudziestego szóstego słupa, licząc od jeziora, otworzył ogień w stronę lasu. Była to jedna z niewielu pewnych rzeczy, jakie oficerowie WSW zdołali dokładnie ustalić, ale nie wymagało to od nich szczególnej przenikliwości, skoro w tym akurat miejscu pozostało po Chlaptusku trzydzieści łusek, rozsypanych na powierzchni kilkunastu metrów. Fakt, że nie rzucił on wystrzelanego magazynku na ścieżkę, ale schował go do ładownicy, wskazuje, że uległ panice dopiero w chwilę po dopięciu do broni kolejnego. W którymś momencie, składając się do następnej serii, musiał zobaczyć przez celownik coś, co pozwoliło mu uświadomić sobie, do czego strzela. Wydaje mi się charakterystyczne, że uciekał – instynktownie, jak sądzę – w kierunku światła, pomiędzy magazyny.

Kiedy po kilkudziesięciu sekundach prowadzona przez dowódcę i rozprowadzającego zmiana czuwająca wypadła na wyasfaltowany, stosunkowo dobrze oświetlony placyk pomiędzy trzema otaczającymi go w koniczynkę hangarami artyleryjskiego muzeum, Chlaptusek znalazł się niemal dokładnie naprzeciwko. Wybiegł zza jednego z budynków, trzy czwarte od przodu, w chwili, gdy jego koledzy znajdowali się dokładnie pośrodku plamy oślepiającego ich światła. Zobaczywszy biegnących, zatrzymał się gwałtownie i z kolei rzucił do ucieczki przed nimi, nie tą drogą, którą dotarł tam ze swojego posterunku, ale w stronę dokładnie w przeciwną niż nadbiegała zmiana czuwająca. Po kilkunastu krokach wpadł na ścianę. Zaczął krzyczeć, i dopiero ten krzyk uświadomił biegnącym jego obecność. Za późno. Oszalały z przerażenia wartownik, po kilkusekundowych, bezskutecznych próbach przebicia się przez stojący mu drodze budynek odwrócił się i opróżnił magazynek w kierunku nadbiegających, nadal nie widzących go kolegów. Strzelał nie celując i nie korygując podrzutu, dzięki czemu większość pocisków poleciała ku niebu. Kilka wydłubano potem z odległych ścian. Tylko jeden trafił nadbiegającego człowieka.

Z jakichś sobie znanych sposobów ludowe wojsko uznało, że każdy magazynek musi być ściśle przypisany do nosiciela i pod żadnym pozorem nie wolno się nim wymieniać. Każdy wartownik dostaje zatem 120 nabojów luzem i musi je własnoręcznie załadować do swoich, przytarganych z jednostki magazynków – jednego podpiętego do broni i trzech w ładownicy u pasa – aby 24 godziny później, przy zdawaniu warty, wyjąć je z powrotem i przekazać następnej zmianie. Oznacza to, że każdy wartowniczy nabój w ciągu każdej doby jest najpierw wyjmowany z magazynka, a zaraz potem ładowany do innego. Za każdym razem czubek pocisku ociera się przy tym silnie o wieńczącą magazynek, zakrzywioną półkoliście blachę. Dziesięć ani kilkadziesiąt takich otarć nie zostawia jeszcze wyraźnego śladu, ale po kilkuset przeładowaniach czubek pocisku zaczyna nabierać obłości, aż wreszcie w miedzianozłotym płaszczu przeciera się mikroskopijna kropka szarości: miękki, ołowiany rdzeń. Innymi słowy, zwykła, poczciwa kulka do kałasznikowa, zamienia się w surowo zakazaną przez wszystkie międzynarodowe konwencje kulę dum-dum. Twórcy regulaminów zdawali sobie z tego sprawę, dlatego też zawarli w nich surowe przykazanie, aby wartownicza amunicja wymieniana była co kwartał. Nie przewidzieli jednak ukrytego obiegu po jednostkach lewych nabojów i oczywistego faktu, że będzie on wymagał jakiegoś źródła zasilania, a amunicja wartownicza, w praktyce używana wyłącznie do wyjmowania jej z magazynków i wtykania tam z powrotem, nada się do tego najlepiej.

Pocisk, który trafił dowódcę warty w prawe udo, formalnie nie istniał zapewne już od wielu miesięcy. W momencie zetknięcia z przeszkodą rozdarł się od miedzianego czubka i rozpłaszczył, wyładowując tym samym całą niesioną energię, wystarczającą do kilkukilometrowego lotu, w ciele podoficera. Nawet normalna, poczciwa kula prosto z fabryki byłaby zdolna przy takim trafieniu strzaskać kość i porwać arterie. Wartownicza dum-dum praktycznie urwała plutonowemu nogę, pozostawiając ewentualnemu chirurgowi dopełnienie formalności – przecięcie skóry i ścięgien, utrzymujących krwawą masę przy właścicielu. Gica stracił przytomność zanim zdążył cokolwiek krzyknąć: przekoziołkował jak szmaciana lalka i znieruchomiał na trawie w szybko rosnącej kałuży krwi. Mimo przecięcia arterii mógł jeszcze wyjść z tego żywy, gdyby w ciągu następnych kilku minut ktoś okazał się na tyle przytomny, żeby należycie podwiązać mu ranę.

Kilka sekund później do jego ośmiu żołnierzy zaczęło docierać, co się stało. Obok dwóch pociski przeleciały na tyle blisko, że usłyszeli ich nieporównywalny z żadnym innym dźwiękiem gwizd. Niektórzy, w tym rozprowadzający, przypadli do ziemi, co nie miało większego sensu, gdyż Chlaptusek wystrzelał cały magazynek za jednym zamachem i na szczęście nie był w stanie sięgnąć po następny. Inni skoczyli ku leżącemu i przyglądali mu się, coś mówiąc i poruszając nieskładnie rękami, nie wiedząc, co dalej począć.

Żaden nie był potem w stanie odtworzyć kilku następnych minut: szok i adrenalina wycięły im je dokładnie z pamięci, potem każdy zapełnił sobie tę lukę jak umiał i w efekcie wyszła z tego sterta bzdur, w których WSW ugrzęzło na amen, nie mogąc za nic spasować zeznań do kupy. Myślę, że w sumie mogli sobie tę robotę darować: było naprawdę sprawą drugorzędną, kto w danym momencie klęczał przy dowódcy, a kto kręcił się w kółko, powtarzając bez sensu, że potrzebne są nosze. Myślę też, że ponawiali próby starannego odtworzenia wypadków tak usilnie, by w ten sposób oddalić od siebie robotę jeszcze trudniejszą, czyli znalezienie racjonalnego wyjaśnienia, dlaczego żołnierz o długim stażu w najoczywistszy sposób oszalał, opuścił posterunek i ciężko postrzelił swego dowódcę.

Jakkolwiek owe szczegóły wyglądały, ktoś w końcu znalazł skulonego przy ścianie magazynu i wciąż naciskającego spust kałasznikowa Chlaptuska. Po krótkiej szarpaninie udało się go obezwładnić. Dwóch ludzi, którzy tego dokonali, uznało za swą oczywistą powinność wziąć go na plecy i odnieść na wartownię, pozostawiając wyjaśnienia na potem. Pozostali, za ich przykładem, uczynili to samo z nieprzytomnym Gicą. Każdy z żołnierzy postępował na własną rękę, tak jak mu się akurat wydało najlepiej. Nie znalazł się nikt, kto by nimi pokierował w zastępstwie postrzelonego. Teoretycznie powinien to zrobić rozprowadzający, ale to on właśnie kręcił się w kółko, niezdolny do niczego poza powtarzaniem, że potrzebne są nosze.

Nieco inaczej sprawa przedstawiała się na wartowni, gdzie pozostała zmiana wypoczywająca, a w jej składzie kolejny falowiec, niejaki Gorg. Należał on do tego typu ludzi, na sam widok których człowiekowi otwiera się w kieszeni scyzoryk.

Kościsty, szczurowaty mikrus, od pierwszej chwili wzbudzał odrazę, narastającą w miarę jak się go poznawało. Poza szczurowatą powierzchownością, spośród innych falowców wyróżniał się szczególnym sadyzmem i pomysłowością w dręczeniu młodego poboru oraz niezwykłą nawet jak na falowca bezczelnością.

Gdy tylko za prowadzoną przez dowódcę zmianą czuwającą zamknęły się drzwi, Gorg objął dowództwo w sposób całkowicie machinalny i nieodparcie się narzucający. Dzięki temu kiedy po kilku minutach i kolejnej, długo przebrzmiewającej w ciemnościach serii wystrzałów zaczęli spływać na wartownię czerwoni z przejęcia i bełkoczący od rzeczy członkowie zmiany czuwającej, oczekiwała ich tam w pełni przygotowana do działania i zdyscyplinowana mini-jednostka bojowa. Sam Gorg, w sposób równie naturalny jak poprzednio, przejął komendę także nad resztą żołnierzy, którzy zresztą podporządkowali się temu ochoczo, rozpaczliwie jakiejkolwiek komendy potrzebując. Jak bardzo rozpaczliwie, najlepszym dowodem fakt, że od tego momentu relacje wartowników znów na pewien czas stały się klarowne i spójne.

Gorg rozpoczął swoje rządy od uderzenia rozprowadzającego w twarz rzemienną plecionką. Gorg nigdy nie rozstawał się z półmetrowym rzemieniem, splątanym na końcu w niewielką kulkę, którą tygodniami dociągał kombinerkami i moczył w wodzie dla nadania jej maksymalnej twardości. Wyciągał ten rzemień z kieszeni i brał zamach jednym błyskawicznym ruchem, trafiając kota dokładnie tam, gdzie chciał – najczęściej w skrzydełko nosa, tuż ponad ustami. Prawdopodobnie nie wymyślił tego ciosu sam, był on na to zbyt wystudiowany – rozpędzona skórzana kulka omijała z daleka kość i chrząstki, nie grożąc pozostawieniem trwałych śladów, i uderzała w jeden z najbardziej unerwionych fragmentów ciała. Wywołany takim uderzeniem ból mógł oszołomić na dłuższy czas nawet solidnie zbudowanego mężczyznę.

Rozprowadzający, jakkolwiek nominalnie najstarszy w tej chwili stopniem na wartowni, miał na koncie zaledwie pięć miesięcy służby, a więc był jeszcze kotem. Trudno mi zgadywać, czy Gorg chciał tylko wyprowadzić kaprala ze stanu bredzenia o noszach, czy także zaznaczyć, kto tu rządzi – należał on do tych spośród uczestników owej warty, z którymi rozmowa później nie była możliwa. W każdym razie dopiero Gorg zrobił to, co rozprowadzający powinien był zrobić od razu: kazał założyć dowódcy warty porządną opaskę uciskową. Polecił także położyć dowódcę oraz związanego pasem i szelkami Chlaptuska w pokoju zmiany czuwającej i kazał jednemu z żołnierzy połączyć się przez telefon z wartownikami. Dzięki temu zyskał po chwili pierwsze dane o sytuacji. Posterunki V, IV i VI nie odpowiadały. Żołnierze z pozostałych – zwłaszcza z posterunku VII – meldowali o dochodzących od przeciwległego ogrodzenia dziwnych hałasach, jednak poza wyrazami krańcowego podekscytowaniem nie mieli nic konkretnego do powiedzenia.

Gorg jako chyba jedyny nie zapomniał, że całe zamieszanie nie zaczęło się od postrzelenia dowódcy przez Chlaptuska, ale od pilnującego piątki Kargula. Sprawdzenie, co się z nim dzieje, powierzył innemu falowcowi, Brunerowi, każąc mu wraz z dwoma innymi żołnierzami jak najszybciej wracać z wyczerpującym raportem o sytuacji. Drugiej czwórce polecił zaopiekować się rannym dowódcą i nieprzytomnym Chlaptuskiem, a zwłaszcza być przygotowanym aby w razie potrzeby powtórnie ogłuszyć tego drugiego. Pozostałych poustawiał w oknach, by wpatrywali się w ciemność i zawiadomili go natychmiast, gdyby ktoś się zbliżał.

To idiotyczne z pozoru polecenie dowodzi skądinąd, że w szczurowatej osobie Gorga, nieustannie podpadniętego za pyskowanie i z tego powodu nigdy nie awansowanego, ludowe wojsko raczyło zmarnować urodzonego dowódcę. Naturalnie, żołnierze sterczący w oknach nie mogli dać mu żadnych informacji: ważne było, żeby mieli oni zajęcie, poczucie, że coś robią i żeby nie przeżywali stressu w bezczynności. W podobnych chwilach nie ma dla ludzi nic bardziej niż bezczynność zabójczego i Gorg, którego nikt nigdy dowodzenia nie uczył, musiał to wyczuć instynktownie.

Roztasowawszy w ten sposób wartę, Gorg połączył się z oficerem dyżurnym, a ściślej mówiąc, z jego zastępcą, i poinformował go, że wartownik dostał małpy i ciężko postrzelił dowódcę, a kapral, który był tego świadkiem, znajduje się w szoku i nie jest zdolny do służby. Poprosił o jak najszybsze przysłanie samochodu, by odwieźć ich na izbę chorych, oraz warty alarmowej. Zanim zakończył rozmowę, na wartowni pojawił się Ociec.

Gorg nie mógł rozmawiać z samym oficerem inspekcyjnym, gdyż ten, jak już pisałem, kursował po brygadzie dając się we znaki służbom. Zastępca zaś wolał nie być tym, który obudzi meldunkiem o strzelaninie na warcie numer 2 oficera operacyjnego brygady. Poza tym, jak potem twierdził, Gorg nie przedstawił sprawy właściwie i nie określił, jak poważna jest rana dowódcy. Tego samego zdania była komisja z WSW, która dodatkowo obwiniła Gorga, że zameldował tylko o wypadku podczas pełnienia służby wartowniczej, a nie o ataku na wartę i pilnowany przez nią obiekt, co pozwoliłoby od razu uruchomić właściwe procedury. W każdym razie, zamiast zająć się od razu zorganizowaniem jakiegoś samochodu, zastępca przystąpił do telefonicznych poszukiwań oficera dyżurnego. Po kilku minutach zdołał ustalić, że przed chwilą opuścił on trzeci dywizjon i nie pojawił się jeszcze nigdzie indziej. Posłał więc na jego poszukiwania gońca.

Ociec, w hierarchii wojskowych kast filc, czyli o szczebel starszy od kota, a tej nocy wartownik z posterunku numer VI, pojawił się na wartowni podczas pierwszej rozmowy Gorga z zastępcą oficera inspekcyjnego. Ociec był człowiekiem niepodobnym do większości żołnierzy, małomównym, zamkniętym w sobie i w każdych warunkach zachowującym niezwykły, irytujący formalnych oraz nieformalnych przełożonych spokój.

Niedźwiadkowaty, łagodny wieśniak robił wszystko w swoim tempie, ani za szybko, ani za wolno, nie podnosił głosu, nie reagował na wyzwiska jakimi go obrzucano i, rzecz już zupełnie niezwykła, sam nie klął zupełnie. Zdołał zachować ten zadziwiający spokój przez cały półroczny okres zwyczajowych prześladowań, i tym bardziej przez kilka następnych miesięcy. Teraz z tym samym spokojem, niczym człowiek z zupełnie innej bajki, wszedł na wartownię i stwierdziwszy, że dowódcy nie ma w jego pokoju, zapytał o niego kolegów. Potok słów, jakim w następnej chwili zalali go wartownicy, że Gica leży w pokoju zmiany czuwającej, bo oberwał paskudnie od Chlaptuska, który dostał małpy i trzeba go było zgłuszyć i tak dalej, również nie wyprowadził go z równowagi. Zapytał spokojnie, kto w takim razie rządzi tym, jak się wyraził, pieprznikiem. Dostał odpowiedź, że Gorg. Podszedł zatem do rozmawiającego przez telefon Gorga i zaczął wykładać przed nim na stole swoje oporządzenie: karabin, ładownicę, chlebak, pas, szelki i hełm, wszystko ociekające wilgocią. Następnie z kamienną twarzą oznajmił, że ma tego wszystkiego dosyć i wraca do siebie. Po czym opuścił wartownię i po chwili zniknął w mroku nocy. Na dobre. WSW, które wpisało go na listę ściganych za dezercję, mimo długotrwałych poszukiwań nie zdołało odnaleźć po nim najmniejszego śladu.

Gorg nie zdobył się na skwitowanie zachowania filca bodaj jednym słowem. Być może dlatego, że nie bardzo miał na to czas, zaledwie bowiem skończył rozmowę z zastępcą oficera dyżurnego, w słuchawce odezwał się Brunner. Dzwonił z opuszczonego przez Chlaptuska posterunku IV i właściwie nie mówił, ale krzyczał, piskliwym, rozedrganym głosem, na krawędzi histerii. To, co miał do wykrzyczenia, po oczyszczeniu ze wszystkich ekspresywnych wyrażeń podkreślających jego stan emocjonalny, zawierało się w zdaniu: „Gorg, przyjdź tu i zrób coś, bo jeśli ja nie zwariowałem, to naprawdę nie wiem, co się dzieje”.

Parę minut później Gorg doskonale zrozumiał Brunera i równie jak on zaczął poważnie wątpić w swoje zdrowie psychiczne. Posterunek numer V zniknął. Co najgorsze: nie do końca.

Posterunek V znajdował się między posterunkiem IV a VI, na tej samej opasującej kartofel od wewnętrznej strony ścieżce. Proste. Znajdował się tam od zawsze. Proste. Więc po prostu musiał być tam dalej. Tyle, że go nie było, i już. To nie znaczy, że ktoś jakimś tajemniczym sposobem zdążył podczas tych kilkunastu minut wynieść w nieznane miejsce budkę wartowniczą i zasypać graniastą szczelinę. Nie było, to znaczy, że kilkaset metrów ścieżki wraz z ogrodzeniem, szczeliną, budką i pilnującym jej żołnierzem po prostu wyparowało. Normalnie biegnąc od szóstki powinieneś po jakiejś minucie być na piątce, a po dwóch na czwórce. Ale wartownicy brnący przez zacinającą wilgoć i przez chichoczący złowieszczo, listopadowy wiatr, znaleźli się po minucie na czwórce. Przez parę jeszcze minut próbowali bezradnie znaleźć jakieś wyjaśnienie, biegając tam i z powrotem, niektórzy nawet zaczęli szukać w bok od ścieżki, jakby w nadziei, że posterunek tylko odsunął się od niej paręnaście metrów i schował w krzakach.

Jednak, jak wspomniałem, najgorsze było to, że posterunek nie zniknął całkowicie. Tym, co z niego zostało, był głos. Głos wartownika z piątki, Kargula, który wrzeszczał przeraźliwie, rozdzierająco, doprowadzając słuchających go ludzi do krawędzi obłędu. Głos, w którym strach mieszał się z bólem i rozpaczą. Głos, który rozbrzmiewał w wilgotnym półmroku gdzieś niezwykle blisko, na wyciągnięcie ręki, tuż tuż, który błagał o pomoc i litość, przeklinał i przyzywał, skamlał, załamywał się w jęk, milkł, by w nieoczekiwanym paroksyzmie znów wzmóc się do ogłuszającego wrzasku. I który, co może było najtrudniej znieść, odpowiadał, nieskładnie, ale wyraźnie, na rozpaczliwe wołania. Było to tak, jakby krzyczący żołnierz leżał i wił się z bólu gdzieś tuż obok, widząc biegających dokoła niego i nie mogących go znaleźć kolegów. Wołał ich po imieniu, na ich rozpaczliwe „gdzie jesteś” odpowiadał znikąd: „tu, przed tobą”, albo „za twoimi plecami”, albo „obok ścieżki”. Ale kiedy robiłeś krok we wskazanym kierunku, miejsce, z którego dochodził krzyk jak gdyby obracało się razem z tobą, choć nadal pozostawało gdzieś na wyciągnięcie ręki.

Kiedy wreszcie udało się znaleźć oficera dyżurnego, kiedy zadzwonił on na wartownię, i kiedy żołnierze, którzy zostali tam pilnując Chlaptuska połączyli go z Gorgiem, który pośród histerycznej bieganiny wokół posterunku IV usiłował rozpaczliwie zachować zdrowe zmysły, nie miał znaczenia fakt, że ten ostatni złożył naprawdę najbardziej logiczny, przejrzysty i rzeczowy meldunek, jakiego w tych warunkach mógłby się ktokolwiek spodziewać. Baskerville na podstawie tego logicznego i przejrzystego meldunku uznał, że Gorg i jego koledzy, delikatnie mówiąc, powariowali. Trudno mu się dziwić.

Baskerville nie miał do dyspozycji pododdziału alarmowego, z wyznaczania którego na brygadzie zrezygnowano już dawno, zadowalając się praktyką łapania w razie potrzeby (czyli w razie noszenia jakichś oficerskich mebli, gdyż do tego głównie rzeczone pododdziały w ludowym wojsku służyły) pierwszej z brzegu grupy żołnierzy. Nie wiem, czy kiedykolwiek nad czymkolwiek deliberowano równie długo, zawzięcie, i równie bezowocnie, jak my deliberowaliśmy potem nad motywami decyzji, którą powziął Baskerville, wybierając ową pierwszą z brzegu grupę. On sam nie chciał ich nigdy wyjawić, pytany uśmiechał się tylko tyleż złośliwie, co tajemniczo. Niektórzy twierdzili, że po prostu skorzystał z okazji dogryzienia wymykającym się jego regulaminowym prerogatywom bażantom. Inna, bardziej popularna hipoteza głosiła, że pomyślał o nas w owej chwili jako o ludziach wykształconych, światłych, krótko mówiąc, nieskłonnych do zabobonnej paniki, której najwyraźniej – uznał z meldunku Gorga – uległa warta. Osobiście przypuszczam, że obie te przyczyny miały swoje znaczenie, ale zadecydowała sprawa znacznie bardziej prozaiczna. Otóż wskutek czystego przypadku SPR OC usytuowany był poza terenem brygady, oddzielony od całej jej reszty ulicą. Może wydać się to irracjonalne, ale moim zdaniem Baskerville, wiedziony nabytym w wojsku instynktem, chciał, aby o kłopotliwej sprawie wiedziało jak najmniej ludzi, a przynajmniej żeby zasadnicza część brygady dowiedziała się o niej najpóźniej jak tylko można.

Tak czy owak, bezpośrednio po wysłuchaniu meldunku Gorga, a jeszcze przed zabraniem się do najniewdzięczniejszego z możliwych obowiązku poinformowania o nieszczęśliwym zdarzeniu oficera operacyjnego, Baskerville postawił na baczność Freda i kazał mu ogłosić alarm dla szkoły podchorążych.

3. Cienie śmierci

Pomiędzy chwilą, gdy Fred po raz pierwszy wydał z siebie rozemocjonowany okrzyk „uwaga, szkoła”, a naszym pojawieniem się przed bramą Parku Magazynowego, zdążyliśmy wszyscy co do jednego umrzeć i urodzić się jeszcze raz – nie wyłączając dowodzącego wartą alarmową Rambo. Dwudziestu jeden podchorążych, kapral i porucznik, o twarzach wciąż jeszcze czerwonych z przejęcia, uczcili swe zbiorowe zmartwychwstanie napadem niepowstrzymanego gadulstwa. Nie jechaliśmy na żadną pacyfikację, nie wybuchła wojna ani co gorsza stan wojenny, nic się w ogóle – uznaliśmy, dowiedziawszy się rozkazu – nie stało. Po prostu z jakiegoś powodu mamy podmienić szwejów na warcie. Wszyscy odetchnęli z ulgą, wdrapali się, przemagając miękkość kolan, na skrzynię wozu i zaczęli gadać, jeden przez drugiego, byle co, byle odreagować poprzednie przerażenie. Albo raczej, by je tą gadaniną pokryć i móc udawać, że go w ogóle nie było. Tak czy owak, radosna paplanina urwała się dopiero przed bramą, gdy w kilkanaście sekund po zatrzymaniu się samochodu otrzeźwił nas bolesny krzyk – i chwilę potem jeden z nas zwalił się na kocie łby, bezskutecznie usiłując zatamować uniesionymi do twarzy dłońmi obfity strumień krwi.

Nie pamiętam, o czym gadałem po drodze ja – o jakichś bredniach, w każdym razie. Pamiętam, że najwięcej i najgłośniej produkował się Rambo – i, trzeba przyznać, na najciekawszy temat. Porucznik wykorzystał czas podróży do opisania nam ze szczegółami, jak to telefon alarmowy właśnie dosłownie zdjął go z kobiety, od wymienienia nazwiska której zdołał się, pomimo adrenalinowego szoku, powstrzymać. Była to dyskrecja chwalebna, jakkolwiek zupełnie zbędna. Pod tym względem szweje działali sprawniej niż którykolwiek ze światowych wywiadów, dostarczając niemal na bieżąco szczegółowych rozkładów jazdy wszystkich zdatnych do czegokolwiek kobiet w promieniu kilometra od jednostki, ze szczególnym uwzględnieniem oficerskich córek i żon. Świadomość, że w czasie kiedy znienawidzony trep wydziera na nich gębę, jego pociecha się puszcza, albo ślubna przyprawia mu rogi, musiała działać na żołnierskie serca szczególnie kojąco.

Nie pamiętam, czy już wspominałem, że żołnierze zawodowi zazwyczaj nie trafiali do Węgorzewa ot tak sobie, ale za coś. Przeważnie za nadmierne gorzałkowanie lub niemożliwość wyliczenia się przed nagłą inspekcją z jakichś powierzonych ich pieczy dóbr. Rambo prezentował się na tym tle dość oryginalnie: do nadgranicznej, sezonowej mieściny zesłano go podobno za bójkę, w której miał natrzaskać jakiemuś innemu porucznikowi, oczywiście o babę. Nie wykluczam jednak, że była to legenda, którą sam sfabrykował: podtrzymywanie swej reputacji wielkiego ogiera i super-komandosa wydawało się głównym, jeśli nie w ogóle jedynym, co go interesowało. Bywało to dla nas uciążliwe, ale generalnie Rambo cieszył się ze strony podchorążych pełną pobłażania sympatią.

O mianowaniu go dowódcą warty alarmowej nie zadecydowała jednak, oczywiście, samcza reputacja porucznika, co najwyżej pośrednio: dbałość o nią miała swój udział w tym, że zjawił się na terenie szkoły jako pierwszy z dowódców plutonów, podopinany, nie zaspany i jak zawsze manifestujący zdecydowaną wolę działania. Tego ostatniego w żadnym wypadku nie dawało się powiedzieć o jego plutonie, jak i zresztą o dwóch pozostałych.

Czekanie, aż któremuś z nich uda się sformować przyzwoity dwuszereg i odliczyć nie miałoby naturalnie za grosz sensu, a Bogiem a prawdą nie było nawet możliwe – pod budynkiem szkoły zdążyła się już pojawić przysłana przez Baskervilla ciężarówka, a on sam skorzystał z okazji, żeby się przez telefon odgrywać na przybyłym grubo po przewidzianym dla niego czasie komendancie szkoły. Nikt poza nimi dwoma nie wie, co komendant usłyszał przez telefon. Był w każdym razie bodaj jedynym człowiekiem, który dowiedziawszy się o co chodzi nie okazał ulgi, a tylko z bladego zrobił się czerwony, cisnął słuchawką omal nie rozłupując bakelitu w drzazgi i polecił Rambo sformować wartę z dowolnie wybranych podchorążych, byle mieli pobrany ekwipunek i właściwe części munduru pozakładane na właściwe części ciała. W niemal pół godziny po ogłoszeniu alarmu warunek ten spełniała nie więcej niż połowa pensjonariuszy SPR OC. Dlaczego Rambo wybrał z tej grupy najwyższych, pozostanie dla mnie na zawsze tajemnicą oficerskiej duszy, ale z moimi bez mała dwoma metrami nie miałem najmniejszej szansy umknąć jego bystremu oku.

Mówiąc nawiasem, nasz odjazd nie zakończył bynajmniej zamieszania. Można powiedzieć, że z punktu widzenia wewnętrznej logiki alarmu bojowego był wręcz drobnym i nic nie znaczącym epizodem. Alarm bojowy raz zaczęty musiał zostać doprowadzony do końca, choćby miało to trwać do sądnego dnia. Pozostałym na szkole, kiedy już zdołali się pozbierać, wydano więc cały niezbędny sprzęt, a następnie zagnano ich do słania swoich i naszych „wozów” według wzoru „łóżko do boju” (wbrew pozorom nie był to żaden szwejowski dowcip: tak właśnie nazwano ową misterną kompozycję koców i prześcieradeł w regulaminie). Kiedy wreszcie się z tym uporali, zaczęła się ceremonia zdawania z takim trudem rozdanego ekwipunku, połączona ze składaniem odręcznych podpisów we wszystkich przewidzianych do tego miejscach, co potrwało niemal już do samej – wyłącznie symbolicznej w tej sytuacji – pobudki. Większość pozostałych w budynku zazdrościła tym, którzy załapali się na alarmową wartę pod komendą Rambo. Przynajmniej tak potem twierdzili.

Człowiek, którego urywany, bolesny skowyt wyrwał nas pod bramą z omalże szampańskiego nastroju nazywany był dla swej chuderlawej postury Jętką i miał ciężkiego pecha. Nikt w całym SPR nie dociągał nigdy zbyt mocno paska hełmu, po prostu dla wygody. Niektórzy, pomimo napomnień oficerów, nosili je nawet zupełnie odpięte, szpanując na amerykańskich chłopców. Tyle, że głębokie hełmy amerykańskich chłopców siedzą na głowach wystarczająco pewnie, podczas gdy jajowata skorupa, używana w ludowym wojsku, kolebie się przy każdym mocniejszym ruchu głową.

Wyskakując z ciężarówki bezwzględnie trzeba mocno przytrzymać hełm ręką. Bażant, który podczas drogi siedział naprzeciwko Jętki i który opuścił skrzynię zaraz za Rambo (czy muszę nadmieniać, że nasz macho-porucznik wspaniałym, sprężystym skokiem znalazł się na ziemi zanim jeszcze samochód zdążył zahamować?) zrobił to odruchowo. Jętka, wciąż w nastroju odreagowywania, po prostu zapomniał – idę o zakład, że to samo przydarzyłoby się więcej niż połowie z obecnych, nie wyłączając niżej podpisanego, gdyby przypadkiem siedzieli na jego miejscu. Lądując Jętka poślizgnął się na mokrych kamieniach; odruchowo zamachał rękami i rzucił się gwałtownie do przodu, by zachować równowagę. Zdołał utrzymać się na nogach, ale hełm zwinął mu się na głowie i siłą bezwładności wyrżnął właściciela przednią krawędzią w nasadę nosa, miażdżąc ją jak skorupkę jajka.

Zakrwawiona, skulona na klęczkach ofiara własnej niezdarności stała się celem gwałtownego wybuchu gniewu dowódcy. Rambo w ogóle nie miał wiele litości dla ludzi w ten czy inny sposób uszkodzonych, a już tacy, którzy sami byli sobie winni, budzili w nim wyłącznie negatywne odczucia. Tym razem spotęgowała je jeszcze świadomość własnego niewybaczalnego błędu: porucznik poniewczasie skonstatował, że jako dowódca powinien powściągać podwładnych i uświadamiać im powagę wykonywanego zadania bojowego w warunkach pokojowych – jak definiowały wartę regulaminy – zamiast podbijać bębenka opowieściami o swych przygodach z cudzymi żonami. Chcąc zatrzeć tę niestosowność, porucznik przystąpił do objaśniania rzeczonej powagi teraz, rycząc ile miał tchu w piersiach i gęsto przetykając swój wywód inwokacjami do bliżej nie sprecyzowanej niewiasty lekkich obyczajów.

Ponieważ nikt nie chciał podzielić losu Jętki, któremu jakaś litościwa dusza próbowała bez powodzenia opatulić przetrącony nos opatrunkiem osobistym, reszta zaimprowizowanej warty zachowywała przy wysiadaniu aż przesadną ostrożność.

Gramoląc się powoli ze skrzyni, z rękami przyciśniętymi do hełmów i wypiętymi dla zachowania równowagi tyłkami musieliśmy stanowić nader pocieszny widok. Gdyby szweje mogli oglądać podobne przybycie bażantów w innych okolicznościach, pokładaliby się ze śmiechu i ukuli potem z tego całą legendę, która kursowałaby po brygadzie do końca stulecia. Ale tym razem zupełnie nie mieli do tego nastroju. Żołnierz przy bramie nawet się nie uśmiechnął, przyglądał nam się ze ściągniętymi ustami, a na jego twarzy malowała się ogromna ulga. Kilka godzin później mieliśmy tę ulgę doskonale zrozumieć sami.

Oprócz żołnierza z posterunku przy bramie i jego kolegów był jeszcze jeden człowiek, który wydawał się nie zwracać uwagi na zakrwawionego Jętkę i wściekłe wrzaski Rambo, choć z innej zupełnie przyczyny.

Tym człowiekiem byłem ja.

Pamiętam, że kiedy wysiadłem z ciężarówki, najpierw uderzył mnie w uszy potężny szum lasu. Upiorna symfonia gwizdów, szlochów i jęków, wygrywana przez wiatr uwięziony w suchych gałęziach, wcześniej zagłuszona pracą silnika i naszym gadaniem, teraz otoczyła mnie w jednej chwili ze wszystkich stron, wdarła się w uszy, zdawała się wypełniać mnie całego. Obróciłem się od ciężarówki i stojąc na skraju drogi spojrzałem w ciemność pomiędzy drzewami.

Poczułem nagle, jak z niezwykłą siłą powraca do mnie mój sen. Jak gdyby gdzieś z najczarniejszych głębin świata, z jego mrocznych podziemi, gdzie ścieka i gromadzi się od wieków wszelkie popełniane tu zło, wezbrała nagle wielka, czarna fala – i jakby ta fala z rykiem runęła wprost na mnie, gotowa pogrążyć mnie raz na zawsze, pociągnąć do dna i pochować pod swą masą…

Nie wiem do dziś, ile to trwało, gdy stałem tak odurzony, niezdolny się poruszyć ani odezwać, i zresztą całe szczęście, bo gdybym mógł, nie wiem czy nie rzuciłbym się z krzykiem do panicznej, ślepej ucieczki przed siebie, jak nieszczęsny Chlaptusek. Czarna fala dosięgła mnie, przepłynęła na wskroś, zmrażając serce. Widziałem korony drzew, wirujące wysoko nad moją głową, czułem w ustach smak piasku i zbutwiałych liści, słyszałem wściekłe krzyki, przerażone, obłąkańcze wycie ofiar, wywrzaskiwane rozkazy, staccato wystrzałów: niezdolny do ruchu, przygnieciony jakimś potwornym ciężarem, opanowany bez reszty przeraźliwym, śmiertelnym strachem, zacząłem drżeć. Trząsłem się cały nieopanowanie, z każdą chwilą gorzej, i pewnie jeszcze chwila, a skończyłoby się to jakimś atakiem histerii, gdybym przypadkiem w tej akurat chwili nie wpadł w oko rozsierdzonemu porucznikowi.

– A ten co, mać, sterczy jak ten wuj goły przy drodze?! – rozdarł mi się wprost do ucha. I doprawił po chwili jeszcze głośniej, zirytowany brakiem reakcji: – Konie mam wysyłać po podchorążego, mać !!?

Jego wrzask wydawał się nieskończenie odległym, stłumionym wołaniem. Trwało całe lata, nim głos dowódcy zdołał przeniknąć do mnie przez czarne odmęty. Minęły miesiące, nim skruszała jakaś tłumiąca go bariera, przez którą się przesączał. Fala odpłynęła z wolna, i znowu, tak jak godzinę temu, na szkole, pozostał po niej jedynie potężny szum lasu i trudny do określenia lęk. Przypomniałem sobie, gdzie jestem i co tutaj robię. Potem uświadomiłem sobie, że trzęsę się cały jak osika.

Spróbowałem poruszyć rękami, i ręce posłuchały mnie opornie, zdawało się, że przez tych kilka sekund – nie mogło to być więcej niż kilka sekund – zdążyły całe poprzerastać jakimiś twardymi, obcymi włóknami, drewniejąc od palców w dwa klocki.

Stuliłem je na brzuchu, przyciskając z całej siły do pasa. Przemagając z trudem drżenie karku obróciłem głowę i spojrzałem porucznikowi w oczy. Nie spojrzałem w nie jakoś, to znaczy, groźnie, czy przenikliwie, czy te rzeczy. Po prostu podniosłem na niego wzrok, jak na kamień, drzewo czy cokolwiek innego, a Rambo aż odskoczył, niczym zdzielony między oczy obuchem.

Przyglądał mi się przez parę sekund, po czym, wciąż podniesionym, ale już nie tak pewnym głosem, zagonił do dwuszeregu.

Baczność, spocznij, odlicz, pełna – trwało kęs czasu, nim Rambo zdołał dojść do ładu z formalnie dowodzącym zdawaniem warty kapralem z zasadniczej i stworzyć pozory regulaminowego przejęcia wartowni. Próba zachowania pozorów regulaminowego przejęcia posterunków dała efekt zupełnie nieoczekiwany.

Ceremonia przekazania warty wymagała, aby rozprowadzający zmiany poprzedniej wykonał wraz z naszą zmianą regulaminową rundkę wokół obiektu, podczas której podchorążowie zastąpiliby jego kolegów. Dla młodego kaprala, który granicę swych możliwości osiągnął dochodząc jakoś do siebie po wypadku dowódcy, było to zbyt wiele.

– Ja tam nie pójdę – powiedział nagle, łamiąc rytualną wymianę ustalonych na tę okazję formuł. Powiedział to cicho, ledwie dosłyszalnie w bezustannym szumie drzew, jakoś tak bezradnie, i jakby z odcieniem wstydu. Na krótką chwilę zapadła cisza. Poczułem, jak za mną i wokół mnie zafalowało, nasz dwuszereg wygiął się w jednej chwili w półksiężyc pod naporem chcących lepiej go dosłyszeć, zdumionych kolegów z boków i z tyłu.

Porucznika dosłownie zatkało z wrażenia, koledzy kaprala trwali w milczeniu, a my nic z tego nie rozumieliśmy. Nikt nam przecież nie mówił, dlaczego mamy podmieniać wartę przy Parku Magazynowym. Ja wciąż jeszcze przeżywałem doznaną wizję, a pozostali byli zbyt zaprzątnięci Jętką, by spróbować wcześniej wypytać o to kogokolwiek, choćby tego milczącego żołnierza z posterunku przy bramie. Z drugiej strony, wartownicy też wcale nie garnęli się do nas z opowieściami. Nawet już po wszystkim, w blasku dnia, trudno było z nich cokolwiek wyciągnąć. Wielu kumpli miało potem do szwejów straszne pretensje, że nas nie uprzedzili. Ale myślę, że w ich sytuacji uporczywe milczenie było normalne, i chyba każdy by się tak na ich miejscu zachował.

Zaledwie kilkanaście minut wcześniej pułkowa sanitarka zabrała nie poznającego ludzi Chlaptuska, i dowódcę warty, o którym już wiedzieli, że jeśli nawet jeszcze żyje, to najpewniej umrze w drodze do jednostki. Niektórzy wraz z Gorgiem długi czas usiłowali bezowocnie znaleźć Kargula, przeczesując dziesiątki razy mokre krzaki w ślad za jego nieuchwytnym, rozbrzmiewającym coraz słabiej jednocześnie ze wszystkich kierunków jękiem. Ci, którzy nie widzieli tego na własne oczy, zdążyli się wszystkiego dowiedzieć od kolegów. Widzieli szaleństwo w oczach Oćca, kiedy ten odchodził gdzieś w nieznane, i sami przez pewien czas poruszali się po granicy obłędu. Spędzili na niej całą wieczność. A teraz nagle znaleźli się w obliczu bandy rozgadanych bażantów, pośmiewiska całego ludowego wojska, przybyłych z zupełnie innego świata, nic nie wiedzących i nie przeczuwających. Niby jak mieliby z nami rozmawiać? Jak masz opowiedzieć komuś, że widziałeś coś, co nie istnieje, nie może istnieć, co mogło się zwidzieć tylko szaleńcowi? Gdy próbujesz znaleźć pierwsze słowo, przestajesz wierzyć samemu sobie, nagle uderza Cię, jak idiotyczne i bezsensowne jest to, co chcesz opowiedzieć. Uświadamiasz sobie, że jeśli się odezwiesz, wszyscy uznają Cię za wariata, i co najgorsze, nawet ty sam w duchu przyznasz im rację. Więc nie pozostaje nic poza milczeniem.

Dlatego tak mało wiemy o rzeczach, które by mogły zburzyć nasz radosny, racjonalny obraz świata – świata, w którym nic nie czai się tuż za krawędzią świadomości, nic nie czyha w ciemności, a każdy lęk wystarczy zrozumieć, aby go pokonać. Tak mało wiemy o tych rzeczach nie żeby się nie zdarzały czy zdarzały tak bardzo rzadko, ale dlatego, że ludzie, którzy ich doświadczyli, są skazani na milczenie.

Pośród podchorążych byłem wtedy jedynym, który niejasno przeczuwał, co się tu dzieje i co się jeszcze zdarzy – a i tak odpychałem od siebie tę nie wiadomo skąd otrzymaną wiedzę i wciąż nie chciałem jej przyjąć do wiadomości. Dla pozostałych zachowanie kaprala było w ogóle pierwszym sygnałem, że z wartownikami coś jest nie tak.

– Co?! – wykrztusił z siebie w końcu Rambo, mrużąc oczy i wysuwając do przodu głowę. Przez chwilę wydawało się, że zaraz doskoczy do kaprala i chwyci go za gardło.

– Nie pójdę – powtórzył kapral błagalnie, opuszczając głowę.

Stojąc tak pomiędzy dwoma dwuszeregami, bezradny, ze skulonymi ramionami, nosem czerwonym jeszcze i nabrzmiałym od uderzenia rzemienną bosmanką Gorga, wydawał się uosobieniem chłopięcej bezradności.

Porucznik zdążył tylko nabrać głęboko powietrza, ale powstrzymał się przed wrzaskiem. Nagle skulone ramiona chłopaka zaczęły coraz wyraźniej drżeć, w oczach zaszkliły mu się łzy, pociekły dwoma strumieniami w dół, po policzkach, na przemoczoną bechatkę. Kapral zaczął łkać, potrząsając głową, i wystarczyła chwila, by jego łkanie zamieniło się w donośny, bezwstydny płacz skrzywdzonego, nic nie rozumiejącego dziecka.

Chociaż latarnie nad bramą nie dawały zbyt wiele światła, można było dostrzec, że Rambo pobladł. Zaciął usta i zacisnął pięści, targany sprzecznymi uczuciami. Kapral nie mógł zrobić nic, co wzbudziłoby w poruczniku głębszą pogardę. Z drugiej strony, Rambo wyczuwał, że jeżeli w tej chwili uderzy płaczącego albo będzie na niego wrzeszczeć, wyjdzie na łajdaka, który pastwi się nad bezbronnym. Ale z kolei, na kogoś rozedrzeć się musiał – idiotyczna sytuacja, jakiej najpewniej nie przewidziałby w najgorszym śnie, sprawiała, że jego autorytet dowódcy, wystarczająco już nadszarpnięty gadatliwością w podróży, kruszył się z każdą chwilą coraz bardziej.

Ostatecznie postanowił się wyładować na Gorgu. Być może wyczuł, iż to on tak naprawdę dowodził wartą, chociaż osobiście mam inne zdanie – jak wspominałem, Gorg drażnił każdego samym swoim widokiem, po prostu miał w sobie coś takiego i już.

– No i co, to ma być wojsko, co?! – zakrzyknął tonem głębokiej drwiny, patrząc mu w twarz. – Żesz wasza mać, gdzie w RKU takie łajzy wynajdują…

Obrócił się bokiem do łkającego kaprala, jakby chciał w ten sposób okazać, że po prostu nie przyjmuje jego istnienia do wiadomości. Udał nawet, że nie widzi, kiedy jeden z żołnierzy, wyszedłszy z dwuszeregu, objął rozprowadzającego ramieniem i odciągnął litościwie na bok.

Rambo wprawdzie używał liczby mnogiej, ale wyglądało jakby swoje kazanie wygłaszał tylko do Gorga. W stosunkowo krótkim wywodzie zdołał pomieścić i próbę zastraszenia, i szczyptę rzeczowej perswazji, i, w końcu, rozpaczliwą próbę zagrania na ambicji żołnierzy i skłonienia ich, by pokazali, że są mężczyznami, a nie śmierdzącymi tchórzami.

Żołnierzom najwyraźniej jednak przestało już zależeć na dobrej opinii.

– Łajzy jesteście! – powtarzał Rambo, zapominając o obserwujących tę scenę w głębokim zdumieniu bażantach. – Gnojki! Pętaki! Z was ludzi to dopiero trzeba będzie zrobić!

– Jakby pan tam poszedł, to by się sam porobił w majtki ze strachu! – nie wytrzymał wreszcie Gorg.

Przez kilka następnych sekund Rambo miażdżył szczurowatego szeregowca wzrokiem i kto go znał, właściwie już wiedział, jak to się skończy.

– Jaki znowu pan, u wuja pana! – zagrzmiał, biorąc się pod boki. – Co wy mi tu pieprzycie, żołnierzu!

– Mówię, że jakby o b y w a t e l porucznik odważył się osobiście pójść na piątkę, to by się porobił w majtki. Ze strachu – uściślił, żeby nie było niejasności. W głosie Gorga drgała furia, mówił z nieruchomą twarzą, patrząc przez Rambo na wylot. – Tylko że to obywatelowi porucznikowi nie grozi, bo obywatel porucznik pewnie się zaraz położy spać i wuja nie wystawi poza wartownię.

– No, dobra, mać – skwitował te słowa po chwili milczenia Rambo. Potrząsnął Gorgowi przed twarzą palcem i dodał: – jesteście rozprowadzającym. Reszta ładować się na ciężarówkę i jazda, niedobrze mi na wasz widok. I zabrać mi stąd tego histeryka. Tamtego pierdołę też – przypomniał sobie o Jętce, wciąż tulącym do twarzy rozłożony, przesiąknięty krwią opatrunek osobisty. – A ten pyskaty zostanie na jego miejsce, zameldujcie oficerowi dyżurnemu. Zobaczymy, czy się na własnym gównie zaraz nie poślizgnie.

Gorg zbył zniewagę dumnym milczeniem. Być może czas spędzony na poszukiwaniach zaginionego wartownika wywarł na nim jakiś ślad, w każdym razie wydawało się, jakby sprowokowany przez Rambo wybuch wyczerpał całe tlące się w nim dotąd zainteresowanie dla świata.

Dopiero teraz Rambo przypomniał sobie o nas. Odwrócił się do naszego dwuszeregu, z dumną miną, dałbym głowę, że swoim zwyczajem wciągał przy tym brzuch i prężył klatkę piersiową, ale w bechatce nie bardzo było to widać. Skinął na naszego rozprowadzającego:

– Kapralu, ustawcie podchorążych posterunkami.

– Obywatelu poruczniku, melduję, że nie było przydziału na posterunki – odparł ten z refleksem.

Oczywiście. Kiedy pełniliśmy tutaj normalne, przewidziane rozpiską warty, każdy miał przydzielony jeden z posterunków. Ale ponieważ teraz wartę zebrano nie według drużyn i plutonów, tylko podług wzrostu, cały ten podział wziął w łeb.

Rambo nie przejął się tym szczególnie. Podszedł do dwuszeregu i zanurzył w nim łapy, odgarniając podchorążych grupami po trzech na lewą stronę.

– Jedynka, dwójka, trójka – słyszałem jego zbliżające się odliczanie. – Czwórka – ramię porucznika wcisnęło się pomiędzy mnie a sąsiada z prawej strony, odepchnęło go na bok. – Piątka – tchnął mi Rambo chwilę później prosto w twarz, dołączając do mojej dwójki stojącego w drugim szeregu po lewej stronie podchorążego zwanego Chochlikiem. – Szóstka – zakończył tę nieskomplikowaną selekcję, z takim samozadowoleniem w głosie, jakby dokonał wyczynu wszechczasów, i cofnął się, spoglądając znowu na naszego kaprala. Żołnierze z zasadniczej pakowali się skwapliwie na skrzynię ciężarówki, naprzeciwko pozostał jedynie nieruchomy jak posąg Gorg.

Dopiero wtedy obejrzałem się sprawdzić, kto stoi za mną – czyli, kto będzie ze mną dzielił zaszczyt warowania na posterunku piątym, o którego zniknięciu oczywiście nie mieliśmy jeszcze wówczas pojęcia. Był to niejaki Słoniu, absolwent krakowskiej historii, rodem z jakiegoś miasteczka pod Bielskiem.

Równe dwa metry wzrostu i solidna budowa ciała nadawały mu, pomimo grubych jak denka butelek okularów, wygląd wzbudzający szacunek. Pozory mylą. W istocie Słoniu, choć w sumie przyzwoity człowiek, był bodaj najgorszym w SPR panikarzem. Wystarczyło przy nim zapalić, żeby zaczął się nerwowo rozglądać, dreptać w miejscu i powtarzać z regularnością zegarka: zgaś, bo ktoś przyjdzie. Gdyby miał urwać się na lewiznę, umarłby chyba na zawał dwa kroki za płotem.

Popatrzyłem na niego i chyba odruchowo skinąłem głową. W odpowiedzi zdążył tylko otworzyć usta – jak go znam, żeby mi przypomnieć, że w szyku nie wolno rozmawiać.

– Jeden z każdej trójki dwa kroki do tyłu! – zakomenderował kapral, pojąwszy myśl dowódcy. Chochlik wycofał się błyskawicznie, wykorzystując moment naszej nieuwagi.

– Tylny szereg w lewo zwrot, odmaszerować na wartownię! – przejął komendę Rambo. – I zaraz się zabrać do sprzątania obiektu, osobiście potem sprawdzę! Pozostali frontem do mnie w dwuszeregu zbiórka!

Gorg patrzył na mnie i na Słonia. Dziwnie, odniosłem wrażenie.

– Podchorążowie! – Rambo poczuł się w obowiązku udzielić nam kilku wyjaśnień. Mówił głośno, o wiele głośniej niż wymagało tego przekrzykiwanie wiatru, z charakterystyczną dla oficerów ludowego wojska intonacją. – Warta ma charakter alarmowy. Jak widzicie, żołnierze, od której ją przejmujecie, nie byli w stanie sprostać zadaniu. Oczekuję, że zachowacie się jak przystało na ludzi światłych i przyszłych oficerów. Ze względu na szczególne okoliczności postanowiłem wzmocnić wartę i do świtu będzie ona pełniona przez dwie zmiany jednocześnie. To znaczy – uznał za stosowne wyjaśnić – będziecie na jednym posterunku po dwóch. Pytania?

– Obywatelu poruczniku, a jakie są te szczególne okoliczności? – nie pamiętam, kto zadał to pytanie, ale wyrażało one powszechną ciekawość.

– Okoliczności są szczególne… – Rambo jakby potrzebował chwili do namysłu. – Bo jest awaria oświetlenia na obiekcie, i będziecie musieli polegać tylko na własnych latarkach…

– A my nie mamy latarek! – odezwał się ktoś.

– Cisza! Milczy się w szyku, jak dowódca mówi! – rozdarł się porucznik i przez chwilę wydawało się, że nie usłyszymy już od niego nic poza kolejną wiązanką dyscyplinującą. Nieoczekiwanie jednak podjął dyskusję, argumentując z nieodpartą wojskową logiką. – No i co, dzieci jesteście, że musicie mieć latarki? Boją się podchorążowie ciemności, tak? Już tu się taki jeden przestraszył, mać, i z tego strachu doszło do wypadku z użyciem broni, dlatego trzeba było zmieniać wartę, i to są te szczególne okoliczności.

W taki sposób usłyszeliśmy po raz pierwszy o Gicy i Chlaptusku.

– I wszystko w tym temacie – zakończył Rambo – Wy przynajmniej, kapralu, latarkę macie? To w prawooo… zwrot! –

Rambo przeszedł na czoło naszej miniaturowej kolumny, gestem dłoni wskazując w niej miejsce Gorgowi.

– Za mnąąą… marsz! – zakomenderował przez ramię.

Ruszyliśmy wąską ścieżką po obwodzie kartofla, odprowadzani spojrzeniami kolegów i żołnierzy z zasadniczej. Pozostający na miejscu podchorążowie, nie czekając nawet aż odejdziemy, ruszyli ku ciężarówce dopytywać się o niedawne wydarzenia, ale ta wiedza do nas dotrzeć miała w chwili, gdy straci już znaczenie.

Nie spojrzałem wtedy na zegarek. Musiało być trochę po czwartej, najdalej wpół do piątej. Ładnych parę godzin do świtu.

Wyszliśmy szybko z kręgu światła latarń przy bramie, zagłębiając się w wilgotny mrok i w szum szarpanych wiatrem drzew. Podczas zbiórki jakoś mniej się ten szum słyszało. Teraz, w ciemności, znowu spotężniał, zdawał się ogarniać wszystko. Nie sądzę, abym kiedykolwiek w życiu mógł ten upiorny dźwięk zapomnieć, i abym kiedykolwiek mógł słyszeć szum szarpanych wiatrem drzew bez zimnego dreszczu.

Wystarczyło dosłownie kilka kroków w tej ciemności, abym doświadczył niezwykłego uczucia, jakbym tak naprawdę znajdował się zupełnie gdzie indziej. Ciemna fala wróciła. Nie był to już ten blady, nieokreślony lęk, który chwycił mnie za gardło i wytrącił ze snu w żołnierskiej izbie. Nie był to też dziki, nieokiełznany strach, jakiego doświadczyłem przed bramą.

Panowałem nad nim i wiedziałem już, czego się bałem. Bałem się tego lasu. Tych właśnie drzew i zalegającej między nimi ciemności. Delikatny smrodek zbutwiałych liści, bijący z poruszonej podeszwami wojskowych butów, rozmiękłej ściółki, zdawał się nieznośnie silny, nagle zaczął przyprawiać mnie o mdłości. Pamiętałem ten cmentarny odór z mojego snu i z dziwnej wizji na jawie. Niewiele pamiętałem poza tym, choć już znacznie więcej niż wtedy, gdy samotnie zmagałem się z lękiem w umywalni – jakieś oderwane obrazy i dźwięki, korony drzew w ostrym słońcu, miękki, mrowiący się pod palcami podszyt – ale cokolwiek było w tym śnie, było przesiąknięte zapachem zbutwiałych, rozkładających się liści. Nienawidziłem tego zapachu, czy może nienawidziłem czegoś, co ten zapach za sobą ciągnęło, a co wciąż pozostawało niedostępne moim zmysłom, ukryte za krawędzią jawy.

Szliśmy jakiś czas w ciszy, nie widząc nawet pleców swych poprzedników. Potem, za którymś zakrętem, idący za porucznikiem rozprowadzający zamigotał na jego polecenie latarką, z ciemności przed nami odpowiedziało mu identyczne, zielone światło i chwilę później zatrzymaliśmy się przed posterunkiem II. Dwójka podchorążych, idących za Rambo, kapralem i Gorgiem, skierowała się ku budce, stojący przy niej żołnierz dołączył do naszej kolumny i ruszyliśmy dalej. Żadnego słowa. Trójka. To samo.

Plaża. Czwórka. Nie docenialiśmy wtedy faktu, że Gorg podczas swych krótkich i nerwowych rządów na wartowni pomyślał o obsadzeniu opuszczonych posterunków Chlaptuska i Oćca.

– O w duszę! – odezwał się nagle ktoś, chwilę potem, jak zmieniliśmy wartownika na czwórce i skręciliśmy z plaży z powrotem pomiędzy drzewa. Trudno mi powiedzieć, czy więcej było w tym głosie zaciekawienia, czy lęku.

Poczułem, że nasi poprzednicy zatrzymują się, choć nie było komendy. Stanąłem i ja.

– Tam! Jak rany, zoba…

Jakieś czterdzieści metrów od nas długi, przerobiony z jakiejś poniemieckiej stodoły magazyn, dochodził prawie do ścieżki. Umieszczona nad jego wejściem jarzeniówka rzucała nieco światła także za ogrodzenie. W tym świetle mogliśmy zobaczyć, jak leśny podszyt unosi się i faluje. Wyglądało to, jak gdyby buszował pod nią kret. Kret wielkości małego cielaka, zdolny usypać kopiec wysoki prawie na pół metra.

– No co jest, mać?! – przypomniał o sobie Rambo. – Kupy błota nie widzieli?! Ruszać, do cholery!

Ruszyliśmy. Trzydzieści metrów, dwadzieścia. Zanim dotarliśmy niemal do samej latarni, kopiec zaczął się już rozpływać. Ale z bliska widać było wyraźnie, że wszędzie dookoła niego ziemia mrowiła się i drżała, nieznacznie, lecz wyraźnie poruszając podszytem. Patrzyliśmy na to w milczeniu, z trudem ciągnąc za sobą zesztywniałe nagle nogi. Ale nikt poza mną nie poczuł wtedy wionącego od poruszającej się ziemi trupiego odoru.

Widocznie także i na to moje sny i wizje wyczuliły mnie daleko bardziej od pozostałych. Stęchła woń uderzyła mnie w nozdrza, przyprawiając o nagłą falę mdłości. Słodkawy, nieopisanie obrzydliwy smród rozkładu. Żołądek w jednej chwili skurczył się w twardą, ciężką kulę, usta wypełnił wraz z napływającą śliną obrzydliwy posmak. Pomimo zimna listopadowej nocy nagle zrobiło mi się gorąco, zabrakło tchu. Przez chwilę myślałem wręcz, że stracę przytomność – walcząc rozpaczliwie, by utrzymać się na nogach, nie zauważyłem zakrętu i omal nie wpakowałem się w krzaki.

Ocalił mnie silne szarpnięcie za ramię. Słoniu.

Wybełkotałem coś w odpowiedzi na jego pytanie, rozpinając najwyższy guzik bechatki. Trupi odór zniknął równie nagle, jak się pojawił. Oddychałem ciężko zimnym, przesyconym wilgocią powietrzem.

Skrawek światła zniknął za drzewami i znowu szliśmy w absolutnej ciemności, zimnej i oślizłej. Nie widziałem nic, ale nie mogłem oprzeć się wrażeniu, że wszędzie dookoła nas ziemia unosi się i opada, jakby tuż pod warstwą mokrych liści, rozgarnianą co chwila naszymi butami, roiły się całe armie podziemnych stworzeń. I gdy tak szliśmy, ciemność, gęsta od odoru rozkładu i niewidzialnych robaków przywołała do mojej pamięci kolejne obrazy z nocnego koszmaru. Ciemny całun, spowijający okropną wizję pękł w jednej chwili i nagle jaskrawo uświadomiłem sobie, czym był ten sen, z którym zmagałem się nocą w pustej umywalni.

Zrozumiałem, że był on wezwaniem.

4. Krwawy las

Rambo o mało nie ustawił nas na szóstce. Dopiero po chwili zorientował się, że po drodze jakimś cudem wyminęliśmy jeden posterunek. Powstrzymał ruchem ręki wartownika, który już kwapił się dołączyć do swoich kolegów na końcu naszej kolumny, i po chwili namysłu zaczął prowadzić nas z powrotem.

Ja i Słoniu szliśmy wtedy na czele, tuż za naszym rozprowadzającym i Gorgiem. Po kilku minutach w zupełnej ciemności, kiedy oczy przyzwyczaiły się do niej, na szóstce wydawało się być stosunkowo jasno, biło tu światło od dość odległych wprawdzie, ale nie zasłoniętych drzewami magazynów.

Pamiętam doskonale wysiłek na twarzy Rambo, by nie okazać zdumienia. Gorg obejrzał się na nas, w jego oczach błysnęła przez chwilę złośliwa satysfakcja, i jeszcze coś, coś podłego i nienawistnego – tak przynajmniej to wtedy odebrałem.

Znowu minęliśmy miejsce, gdzie poblask jarzeniówki oświetlał poruszającą się niespokojnie ziemię, znowu stanęliśmy na czwórce, wykręciliśmy i przebyliśmy tę drogę jeszcze raz. Za każdym razem szybciej. Gorg nawet nie próbował ukryć krzywiącego mu twarz drwiącego uśmiechu.

– No, szeregowy – porucznik nie wytrzymał drwiny w jego wyrazie twarzy. – Dlaczego mi o tym nie zameldowano?

– A uwierzyłby pan? – odparł Gorg, znowu niezgodnie z regulaminem, ale tym razem nie pobudziło to przeciwdziałania zaaferowanego niezwykłością sytuacji Rambo.

Gdyby Gorg na tym poprzestał, osiągnąłby znaczną przewagę w milczącym pojedynku z porucznikiem. Ale on też sięgnął już tej nocy granic swej wytrzymałości.

– A co sobie myślicie! – wybuchnął nagle. Odszedł parę kroków i odwrócił się tak, by móc zwracać się jednocześnie i do nas, i do Rambo i, jakby szukając w nim świadka, do wciąż tkwiącego na posterunku żołnierza z jego warty. – Myślicie sobie, że się wsiokom coś przywidziało, tak? Sobie myślicie, że tacy mądrzy jesteście, tak? No to bądźcie teraz, mać, tacy mądrzy, żeby mi powiedzieć co się tutaj wyrabia, do wuja pana złamanego! Widzieliście, jak się tam ziemia trzęsie, jak wszystko chodzi? A jeszcze idźcie sobie poszukać Kargula, tam, w tych krzakach!

Ktoś z naszych usiłował poklepać go po ramieniu czy w jakiś inny sposób dać do zrozumienia, że wcale go nie uważamy za wsioka i że może bez obawy powiedzieć, co się tu właściwie dzieje, ale Gorg odepchnął go bezceremonialnie i ciskał się dalej. Opowiadał nieskładnie, że Chlaptusek nie zląkłby się byle czego, że Kargul jęczy tu i zdycha gdzieś w pobliżu, i że wszyscy jeszcze popamiętamy i zobaczymy. Momentami zaczynał mówić już prawie normalnie, to znowu nagle jego głos ponownie załamywał się na krawędzi krzyku. Po twarzach moich kolegów widziałem, że to, co mówił, zdołało ich przestraszyć. Ze mną, nieoczekiwanie, było odwrotnie. Mój przydział strachu na tę noc już został wyczerpany i słowa Gorga przyjąłem raczej jak coś spodziewanego, jak długo oczekiwane wyjaśnienie. Nieomal przyniosły mi ulgę.

– A do czego oni strzelali? – zapytał wreszcie podchorąży, którego nazywaliśmy Tytusem, przydzielony na posterunek VI. – Ten Chlaptusek i drugi?

– A wuj ich tam wie! Do czegoś musieli!

– A ja wiem – odezwał się nieoczekiwanie zza naszych pleców żołnierz, zdjęty dopiero co z posterunku II, niejaki Wasyl. – No bo… – zacukał się na chwilę, gdy wszyscy nagle odwrócili się, wbijając w niego pytające spojrzenia, ale był zbyt przejęty, żeby zapomnieć języka w gębie. – No bo, to było tak, że najpierw się zaczął taki hałas, nie? Tu od tej strony. Niby ciągle las szumiał, ale jak się tak po długim czasie wsłuchało… Taki hałas, dziwny. Jak tak, wiecie, stoi człowiek, stoi, no to i myśli, co to mogło być. I tak: jak Kargul zaczął strzelać, to się jeszcze światło paliło, nie? Czyli że to wszystko widzieli z Chlaptuskiem, co za ogrodzeniem. Jak się tam ziemia kotłuje, i pewnie tutaj też, tylko teraz za ciemno, to nie widać. Jakby, no… – im bliżej był pointy swoich rozmyślań, tym jego głos stawał się mniej pewny. Gdyby ktokolwiek z nas się w tym momencie uśmiechnął, Wasyl pewnie by się zaraz zawstydził i zamilkł, ale wszystkie twarze były poważne. Tam, przy magazynie, ziemia naprawdę się kotłowała i wszyscy to widzieli.

– No, jakby coś spod niej w y l a z ł o. – dokończył Wasyl.

W ciszy, która teraz zapadła, słychać było z początku tylko nieustanny, monotonny szum drzew. Potem odezwał się w niej drwiący, pogardliwy śmiech naszego porucznika. Rambo odczekał, aż wszyscy przenieśli spojrzenia na niego, po czym podszedł do budki wartownika i sięgnął po słuchawkę telefonu. Podniósł ją do ucha, odwracając się do nas bokiem, i odmierzonym ruchem, typu „pokazuję i omawiam”, uderzył kilka razy w widełki.

– Dowódca warty – oznajmił słuchawce. – Łączcie z oficerem dyżurnym. – Odczekał chwilę. – Mirek? Obywatelu poruczniku, melduję się z powiadomieniem… Tak? Tak, oczywiście. – Znowu chwila ciszy, podczas której Rambo odruchowo przybrał przy telefonie postawę na baczność. – Obywatelu pułkowniku, melduję się dowódca warty alarmowej, porucznik Porowicz…

Oznaczało to, że na brygadzie fala wzbudzona tutejszymi wydarzeniami dotarła już do samych szczytów władzy – to znaczy do pułkownika Czachorskiego. Nie mieliśmy jednak za bardzo czasu o tym myśleć, ciekawi, w jaki sposób Rambo przedstawi mu sprawę.

Ktokolwiek spodziewał się, że nasz porucznik nie sprosta takiemu zadaniu, miał zostać srodze zawiedziony.

– Melduję, obywatelu pułkowniku, że mamy tutaj do czynienia z fenomenem fizyczno-przyrodniczym – oznajmił z równym spokojem, jakby meldował stan osobowy na porannym apelu. – Objawia się w taki sposób, że nastąpiła trudna do usunięcia awaria zewnętrznego oświetlenia i nie możemy dotrzeć do posterunku piątego. Nie stwierdziłem przeniknięcia osób obcych na teren magazynowy ani naruszenia…

Znowu chwila ciszy. Na zmarszczonym czole Rambo odbił się intensywny wysiłek umysłowy. Niebezowocny, jak się za chwilę mogliśmy przekonać.

– Melduję, obywatelu pułkowniku, że próby zbliżenia do posterunku powodują doznawanie zaburzeń orientacji. Bez wsparcia służb specjalistycznych nie jestem w stanie określić ich mechanizmu. W każdym razie wśród żołnierzy służby zasadniczej wywołały one panikę.

Rambo prezentował takie opanowanie i pewność siebie, że przez chwilę nawet ja omal nie uwierzyłem w jego proste i oczywiste jak z „Młodego Technika” wyjaśnienie faktów.

– Nie mogę wykluczyć, obywatelu pułkowniku, ale jeśli był to jakiś gaz czy coś w tym rodzaju, to w każdym razie sytuacja jest w tej chwili opanowana. Tak, jestem pewien, obywatelu pułkowniku. Moi podchorążowie nie boją się duchów.

Ostatnie słowa, wypowiedziane jakby odrobinę głośniej, były skierowane bardziej do nas, niż do dowódcy brygady. Mimo niepowodzenia z wartownikami, Rambo nadal konsekwentnie stosował najskuteczniejszą w swoim przekonaniu metodę wychowawczą, czyli odwoływanie się do męskiej ambicji.

– Tak jest, kończę inspekcję wart i zaraz ich odsyłam. Odmeldowuję się, obywatelu pułkowniku.

Nie trzeba było wielkiego znawcy ludzkiej psychiki, by po sposobie, w jaki Rambo odłożył słuchawkę i odwrócił się do nas, odgadnąć stan jego ducha. Ostatni raz widzieliśmy go takiego, gdy na naszych oczach wystrzelał 46 na 50 z broni krótkiej.

– Wartownicy na posterunek i idziemy. I liczę – zawiesił na chwilę głos dla zaznaczenia, że to, co teraz powie, będzie ważne – liczę, że mnie podchorążowie nie skompromitują przed dowódcą brygady. Ale na wszelki wypadek przypomnę jeszcze, jak się wartownik ma zachować, gdyby mu coś w y l a z ł o . Najpierw ma powiedzieć: „Stój, służba wartownicza, kto idzie”. Gdyby to nie wystarczyło, ma powtórzyć: „Stój, bo będę strzelać”. Potem oddać strzał w powietrze, a potem do tego, co wylazło. I pod żadnym pozorem nie ruszać się z posterunku, bo nogi… – zakończył wymownym gestem i odczekawszy, aż sformujemy kolumnę dwójkową ruszył stanąć na jej czele.

– Obywatelu poruczniku, szeregowy podchorąży Dacynicz melduje się z zapytaniem! – wyklepał regulaminową formułkę Słoniu.

– Walcie, podchorąży.

– My byśmy z Perszingiem wrócili na wartownię. Bo jak ten fenomen fizyczno-przyrodniczy, i naszego posterunku nie ma, to myślę, że…

Poczciwy kretyn zacytował go w najlepszej wierze, ale Rambo uznał, że sobie kpi. Widać nie był aż tak pewny udzielonych pułkownikowi wyjaśnień, jak na to wyglądało.

– Myśleć to będziecie, jak zostaniecie generałem! A teraz to jesteście na warcie, zrozumiano?

– Rozkaz!

– No dobra – w stu procentach regulaminowa odpowiedź nieco udobruchała oficera. – Zostańcie tutaj i będziecie z tym drugim patrolować do posterunku czwartego i z powrotem. I wszystko w tym temacie!

Tym sposobem obsada posterunku czwartego powiększyła się do czterech osób. Patrzyliśmy przez chwilę, jak prowadzona przez Rambo zmiana znika w mroku ścieżki, w kierunku ostatniego, bliskiego już wartowni posterunku. Kilka minut potem ostatni szweje dołączyli do swoich kolegów na skrzyni ciężarówki i pojechali razem z nimi do koszar, gdzie oczekiwał już na nich dowódca brygady z oficerami dyżurnym i operacyjnym oraz wiadomością o śmierci Gicy. Żołnierzom nie pozwolono wrócić do swojego pododdziału: od razu z marszu zaczęto śledztwo. Nie dlatego, żeby dowódca brygady nie mógł się doczekać przyjazdu WSW z Giżycka – śmiertelne wypadki na warcie zdarzały się na tyle rzadko, że można się tego było spodziewać z samego rana. Chodziło właśnie, wręcz przeciwnie, o to, by być na ten przyjazd przygotowanym i zawczasu wiedzieć, czego się trzymać.

Już wtedy musiała zapaść decyzja, że winnym zostanie Gorg. Ktoś musiał być winnym, wojsko ma swoje prawa, a Gorg nadawał się do tego doskonale: u wszystkich oficerów miał przerąbane, a z żołnierzy też chyba nikt go nie lubił. Przesłuchania zmieniły się w kolekcjonowanie oskarżeń, które można by mu przedstawić. Wymuszenie przejęcia dowództwa od starszego stopniem, przy wykorzystaniu jego chwilowej niedyspozycji i zastosowaniu przemocy fizycznej; nieudzielenie należytej pomocy rannemu dowódcy, co stało się bezpośrednią przyczyną jego śmierci; wprowadzenie w błąd oficera dyżurnego co do charakteru zdarzenia przez złożenie niewłaściwego meldunku; niezapobieżenie ucieczce z warty dwóch szeregowych, jakkolwiek jeden z nich oznajmił otwarcie swój zamiar oskarżonemu, w chwili, gdy ten samowolnie i bezprawnie pełnił obowiązki dowódcy warty. Tego postanowiono się trzymać po tej pierwszej, nocnej turze przesłuchań. Potem, od następnego dnia, przez długie tygodnie trwać miało na brygadzie starcie dwóch potężnych woli: pułkownika Czachorskiego z jednej, a kierującego komisją WSW majora Brony z drugiej strony. Major Brona przyjechał do Węgorzewa ze swoją wersją wydarzeń, którą potem uparcie starał się przeforsować: podwójna dezercja wskazywała mu jednoznacznie na przeprowadzony z premedytacją zamach na podoficera, zapewne połączony z rabunkiem. Na takie załatwienie sprawy oczywiście dowódca brygady nie mógł pozwolić, i miał w ręku silne atuty.

Wprawdzie lawina kontroli, jaka spadła potem na Park Magazynowy ujawniła w nim obfitość wszelkiego rodzaju braków, w tym niektóre datujące się jeszcze z czasów marszałka Spychalskiego, ale nie brakowało akurat niczego takiego, co mogli by po zabiciu Gicy wynieść dezerterujący Ociec z Kargulem. Ten pierwszy, na dodatek, przed opuszczeniem warty oddał broń i prawie cały ekwipunek. W żaden też sposób nie mógł major Brona obalić lekarskiego orzeczenia o niepoczytalności Chlaptuska. Z każdym dniem długiego śledztwa górę brała zaimprowizowana przez Rambo teoria fenomenu fizyczno-przyrodniczego i spowodowanej nim paniki wśród wartowników, której skutki spotęgowało ze wszech miar naganne postępowanie Gorga.

I oczywiście, koronnym argumentem na rzecz tej tezy zdołano także uczynić to, jak zakończyła się nasza alarmowa warta. To, co stało się pomiędzy pozostawieniem nas przez Rambo na posterunku VI a świtem.

Patrzyliśmy w milczeniu za odchodzącymi, aż zniknęli w mroku. Milczeliśmy nie dlatego, by nie było o czym gadać. Było. Tylko jakoś nikt nie potrafił znaleźć dobrych słów, żeby zacząć. Znalazł je w końcu człowiek, który dzielił z Tytusem przydział na szóstkę, doktorant filozofii o przezwisku Dziewica.

– A tam się naprawdę ziemia rusza, i takiego wała – rozprawił się zwięźle z poręczną frazą o fizyczno-przyrodniczym fenomenie.

Wszyscy wpatrywaliśmy się przez siatkę ogrodzenia w czerń lasu, ale nawet jeśli cokolwiek się tam działo, z tego miejsca nic nie mogliśmy dostrzec. Poświata jarzeniówek, bijąca od strony magazynów, choć dawała nikłe poczucie bezpieczeństwa – dopiero po dłuższej chwili zauważyłem, że podświadomie skupiliśmy się całą czwórką w plamie światła – zarazem utrudniała sięgnięcie wzrokiem w ciemność, poza zatrzymującą ją, poprzerastaną trawą i powojem, drucianą siatkę.

– A co by tutaj właściwie mogło wyleźć? – podjął Słoniu, z pozoru od rzeczy, ale wszyscy wiedzieliśmy o co chodzi.

– Trup! – oznajmił Tytus, wysilając się na sztuczny, teatralny ton, jakby chciał zostawić sobie furtkę, w razie czego udać, że przecież tylko się wygłupiał. Ale nie żartował. Dało się to poznać po głosie.

– Naprawdę cię to bawi, Tytus? – zapytałem, z trudem panując nad swym głosem. Wiedziałem, kim są ci, którzy się tam zwoływali, a ściślej – coś we mnie to wiedziało, ale mój umysł wciąż jeszcze bronił się z całych sił przed przyjęciem tej wiedzy i pogodzeniem się z nią.

– Cholera, nie – przyznał się po dłuższej chwili.

– To robi wrażenie, ta ruszająca się ziemia, pewnie. Ale nie aż takie, żeby na jej widok zwariować ze strachu i walić z kałasza na oślep, do każdego, kto się zbliża – podjął Dziewica.

– A ten tam Kargul, myślisz, że co się z nim stało?

– Może wpadł w jakąś dziurę? Złamał sobie nogę albo coś, i po ciemku go nie można znaleźć?

– A, żeś mnie uspokoił! Uff! Pewnie, po prostu wpadł w dziurę, razem z budką wartowniczą i kawałem ścieżki. Takie kontrolne trzęsienie ziemi, na suwalszczyźnie normalka.

– A skąd by tu się wziął taki trup? – ciągnął po chwili milczenia. – Przecież tu tylko las i las, żadnego cmentarza aż do ruskich.

Otworzyłem usta, wciąż jeszcze niezdecydowany, czy powiedzieć to na głos.

– Idź do diabła, pogadajmy o czym innym – zaproponował Tytus.

– Szlag!

– Co?

– Zapałki! Przemokły na durch! Ma ktoś ogień?

Zapaliliśmy, chowając papierosy przed wiatrem w zgrabiałych dłoniach. Tym samym daliśmy Słoniowi okazję do udowodnienia, że co do niego, Rambo miał przynajmniej częściowo rację – znaczy, że jeśli nawet bał się duchów, to w każdym razie mniej, niż swojego dowódcy.

– Chłopaki, dajcie spokój – odezwał się, jak to on, niby to ot tak tylko. – On może zaraz przyjść…

– Oż, przymknij się, trzęsikiblu! A w ogóle, jakby ci się nie zebrało z niego nabijać, to byśmy sobie teraz spokojnie grzali tyłki na wartowni! Jaki jest, a coś zameldować musiał, nie?

– Ja?! Nabijać? – oczy Słonia za grubymi szkłami były pełne tak niekłamanego zdumienia, że w innym nastroju pewnie bym się zaśmiał.

– A ty wiesz, Perszing – przypomniało się Dziewicy – że tutaj na wartowni są „Kroniki Marsjanskie” Bradbury’ego? Paranoja, nie? Na giełdach chodzą po dwa, trzy tauzeny, nigdy ich nie mogłem dorwać, a tu są. Tylko nie miałem czasu doczytać. Wiecie co? – zastanowił się przez chwilę. – Nie będziecie się śmiać?

– Nie pierdziel, nawijaj!

– Przypomniało mi się takie opowiadanie… Jak tu mieliśmy ostatni raz wartę, to je akurat czytałem, jak się facet spotyka z gościem sprzed iluś tam lat. Rozumiecie, noc, pustka, i coś się takiego porobiło z czasem, że się jakby… miniony czas na chwilę zetknął z teraźniejszością.

– I co, myślisz, że to coś co wylazło na szwejów…?

Kątem oka dostrzegłem, że Słoniu, drepczący dotąd coraz bardziej nerwowo wokół trójki palących na warcie przestępców, zdecydował się na ostateczny, desperacki krok by nie zostać w razie nadejścia porucznika posądzonym o współudział: ucieczkę z kręgu światła. Ale nie zwróciłem na niego uwagi. Nie w takiej chwili.

– To wylazło właśnie z przeszłości – dokończył z przekonaniem Dziewica.

Tak. To była ostatnia kropla. Ostatni klucz, jakiego potrzebował mój umysł, by wydostać się z narzucanych mu przez całe życie okowów racjonalizmu. By uwierzyć.

– A ja miałem sen – zacząłem. Słyszałem własny głos i dziwiłem się, że choć wyraźnie przytłoczony, pozostaje tak mocny i pewny. – Dziś w nocy, może w tym samym czasie, kiedy to się tutaj działo, a może trochę wcześniej. I śnił mi się ten las. Jestem pewien, że właśnie ten, a przecież jak mieliśmy tu warty prawie go nie widziałem, bo wypadła mi jedynka, przy bramie…

– No, i co z tym lasem?

Mimo wilgoci, przesiąkającej nasze mundury i ściekającej po twarzach miałem zupełnie suche gardło.

– Najpierw nic nie pamiętałem, wiecie, jak to czasem jest ze snami, budzisz się i za nic… Potem, jak zobaczyłem te drzewa, zaczęło mi się przypominać. Tak po trochu, po kawałku.

– No? – ich twarze były pełne przejęcia. – I co ci się śniło?

– Rozstrzelanie. Tutaj, w piękny, słoneczny, letni dzień. Ciężarówki zwoziły ludzi, z rękami związanymi drutem, z workami na głowach… Enkawudziści prowadzili ich na skraj dołów, zdejmowali im te worki z głów i strzelali w potylicę. I szli po następnego. A kiedy dół się zaczynał wypełniać, wchodzili na te trupy, podskakiwali, żeby je ugnieść.

Nigdy w życiu nie słyszałem takiej ciszy. Jeśli to słowo ma oznaczać brak jakichkolwiek dźwięków, to na nocnej warcie cisza nie istnieje. Trzeba tylko odczekać, aż ogłuszone dniem uszy odzyskają zdolność rozróżniania tysięcy nocnych szelestów i skrzypień, odzywających się w tle twego własnego pulsu – a noc ożywa niezliczonymi chrobotami i trzaskami. Ale wtedy wydawało mi się, że cały świat zamarł w absolutnym bezruchu. Nawet deszcz i wiatr.

– Czterdzieści pięć lat. Próchnieli tu, pod tymi liśćmi, i nikt o nich nie wiedział, nikt już nie pamiętał. Całe setki. Wydaje mi się, że mógłbym pokazać miejsca, gdzie leżą. A dzisiaj coś ich zbudziło. I zaczęli się zwoływać. To właśnie usłyszałem, w swoim śnie, jak się zwołują. I teraz też ich słyszę. Cały czas, coraz mocniej. Rozumiecie? Ja nie. Ale czuję, cały czas czułem, gdzieś w środku. Krzyk umarłych, umarłych bez imion, bez grobu, krzyża, bez niczyjej łzy. Pomordowanych, i nie pomszczonych. To jest straszny krzyk, krzyk umarłych.

Ich twarze w poświacie jarzeniówek były blade, kredowo białe, czaiło się w nich rozpaczliwe błaganie, żebym obrócił to wszystko w żart, zaśmiał się „ale was nabrałem!”, coś takiego.

– I on jest… coraz głośniejszy – we mnie nie było już ani odrobiny strachu. Wszystko złożyło się w całość. Już nie duszny lęk, przyczajony na krawędzi jawy, nie podmywająca zmysły czarna fala. Po prostu przeznaczenie. Przeznaczenie, któremu trzeba stawić czoła, jakkolwiek straszne by było, dobywając na to wszystkich sił.

– Bo oni jeszcze się nie zeszli – dyszałem. – Jeszcze nie ma świtu. Cokolwiek widzieli tamci, to był dopiero początek. Uciekajcie stąd. Uciekajcie – powtórzyłem.

– Perszing, co ty pieprzysz?! – zapiał Tytus trzęsącym się głosem, identycznym jak głos Gorga, gdy wykrzykiwał nam historię poszukiwań Kargula. – Przecież ty żyjesz, ty… To niby dlaczego akurat ty byś miał słyszeć, jak się tutaj trupy skrzykują?

– Nie wiem. Nie wiem. Ale po prostu ich usłyszałem. A teraz czuję, że się zbliżają. Nie oszukuję was. Tylko radzę: uciekajcie.

– A ty?

Nie zdążyłem odpowiedzieć, kiedy z ciemności dobiegł nas zbliżający się szybko tupot ciężkich, wojskowych butów. Na naszą wyspę światła wpadł Słoniu. Śmiertelnie przerażony Słoniu.

Trząsł się cały. Dyszał, niezdolny wydać z siebie artykułowanego dźwięku. Gdy próbował mówić, poruszając z trudem drżącym podbródkiem, z jego gardła wydobywały się jakieś rozpaczliwe piski i rzężenia, jakie zdarza się słyszeć tylko w zakładach dla upośledzonych.

Sięgnął ręką za siebie, w dół. Próbował coś pokazać.

Już nie było potrzeby.

Ziemia pod naszymi stopami zadrżała, poczuliśmy to wszyscy.

Jakby pod dywanem gnijących liści przetoczyła się kilkucentymetrowa fala. Zachwialiśmy się.

– Nie próbujcie ich skrzywdzić! Uciekajcie! – zawołałem, i były to ostatnie moje słowa, które dobrze pamiętam, zanim świat zawirował i wszystko stało się jedną chwilą.

Cisza pękła nagle i z mroku uderzyła nas ściana dźwięków.

Brzmiało to, jakby ktoś jednym szarpnięciem zdarł zasłonę, pod którą zebrały się stulecia cierpienia, jęku, niewysłuchanych modlitw i przekleństw. Fala przedwiecznego lamentu runęła na świat, tratując nas po drodze i przytłaczając. Wraz z nią owiał nas z ciemności mdły, trupi fetor, nieopisanie obrzydliwy, wyżymający boleśnie wnętrzności i zaciskający gardło. A spodem, pod zbutwiałym podszytem, sunął z szelestem rój drobnych, miękkich, ohydnych w swej ślepej obłości stworzeń. Ziemia wokół zamrowiła się od nich, zafalowała, solidny jeszcze przed chwilą grunt w jednej chwili zamienił się w rozmiękłe, wciągające w głąb bagnisko. Czułem, jak drżenie ziemi ogarnia moje stopy, łydki, kolana, jak mrowiskowy ruch posuwa się po mnie w górę, jak coś roi się pod przemoczoną na wskroś bechatką, w jej rękawach, pod zapiętym ciasno sztucznym futrem kołnierza, sięga twarzy.

Usłyszałem krzyk.

Niektórym z was wydaje się może, że wiedzą, co to jest krzyk. Mnie też się tak do tego momentu wydawało. A teraz, gdy wiem, co to naprawdę jest krzyk, nie potrafię go opisać. To wcale nie ten wysoki, przeciągły pisk, nagrywany do filmów czy słuchowisk. Prawdziwy krzyk brzmi niepozornie. To, co stanowi jego istotę, co w nim najstraszniejsze, wymyka się poza skalę dźwięków dostępnych dla ludzkiego ucha. Prawdziwy krzyk drży i wibruje w twym mózgu, doświadczany jakimś odrębnym zmysłem, którego istnienia nigdy wcześniej nie podejrzewałeś – a to, co słychać, to tylko jego szczątki, obcięty dół skali, urywany, chropawy, jak krakanie, jak krztuszenie się niemowy.

Taki właśnie krzyk usłyszałem i trwało chwilę, nim uświadomiłem sobie, że to krzyczą moi koledzy, i że krzyczą patrząc na mnie. Z trudem, powoli, poruszyłem zdrewniałym nagle ciałem, unosząc dłonie do oczu. Nie miałem już dłoni. Na ogniłych kikutach mrowiło się cmentarne robactwo. Nie miałem już oczu. Blade, obłe robaki wysypywały się spomiędzy moich gnijących powiek. Roiły się w moich ustach, ślepe, bezkształtne, wypełzając na świat przez wypróchniałe dziury w policzkach. Nie miałem już twarzy. Robaki kłębiły w dziurach po uszach. Wypełzały spod kołnierza, z rękawów, jeszcze chwilę temu opiętych ciasno, a teraz zwisających luźno na zetlałym truchle. Moje ciało gniło i rozpadało się, zżerane przez robaki, gniło i śmierdziało, odchodząc od zeschniętych kości. Mięso psuło się i bolało. Korowód robaków, przybyłych z niepojętnych głębin świata, przeciągał przez nie jak przez wypróchniałe drzewo, uchodząc dziurami wygniłymi w twarzy i piersiach.

Nie miałem już ciała.

Nie potrzebowałem go. Nie potrzebowałem oczu, by widzieć. Mrok ani odległość nie były już dla mnie zasłoną. Dostrzegałem rzeczy, ludzi i myśli bezpośrednio w mym wnętrzu, jeśli można to tak nazwać, że miałem jakieś wnętrze – widziałem tak wyraziście, jak nigdy dotąd nie podejrzewałbym, że to możliwe. Nie potrzebowałem uszu, by słyszeć. Warta, magazyny, las.

Rozpaczliwa bieganina przerażonych, oszalałych od krzyku figurek, uśpione na zimę miasteczko – i dalej, w bezkres, gdziekolwiek chciałem sięgnąć myślą.

Nie było czasu. Był jeden moment, nieustająca chwila stworzenia i śmierci. A dla nich, dla nas, wciąż ta sama chwila przeraźliwego strachu, bólu i osamotnienia. Świat nie zna straszliwszego bólu, niż ból samotności. Świat nie zna straszliwszej samotności, niż samotność umarłych, nabrzmiała potworną, nieopisaną krzywdą. Świat nie zna gorszego gniewu, niż ślepy gniew niepomszczonych. Nie śmiejcie się ze starych mitów. To nie zmyślenia. To okruchy wiedzy o tym, co tak bardzo przekracza i przewyższa nasz ślepy świat, gromadzone w skarbcach pamięci przez pokolenia i ludy, które mozolnie wyrywały te okruchy zza bariery nieprzeniknionego mroku. I które nie przypadkiem niczego lękały się bardziej, niż gniewu tych, którzy pomarli gwałtownie i nie doczekali się ani pomsty, ani pamięci.

Świat nie zna gorszego gniewu, niż ten, który mnie wezwał. Dla nich, dla nas, to wciąż była jedna i ta sama chwila, chwila potwornego mordu, chwila straszliwej krzywdy, wołającej o sprawiedliwość, o ukojenie. Jakaś część mej istoty obserwowała jeszcze desperacką bieganinę drobnych figurek w przemoczonych mundurach po malutkim Parku Magazynowym, jak po makiecie w bunkrze brygady, gdzie pokazywano żołnierzom przed pierwszą wartą ich posterunki. Jakaś część mej istoty dostrzegała biegnącego ku szóstce Rambo, i rozpaczliwie nawołujących mnie i siebie nawzajem kolegów, nie mogących dotrzeć do miejsca, które jeszcze przed chwilą było w rzeczywistym świecie, a teraz zniknęło, pożarte przez nicość. Ale to działo się gdzieś na samym skraju świadomości. Przede wszystkim był ocean straszliwego, ślepego gniewu, morze niewypowiedzianej krzywdy i samotności, która domagała się zemsty, ślepej zemsty – a ja byłem częścią tego morza, jednym z nich, przybywającym, powracającym na wezwanie – ale zarazem i jedną z tych drobnych, miotających się ślepo po lesie figurek. Dzieliłem i gniew umarłych, i przerażenie żywych, i tak rozdarty między światy pogrążyłem się w czarnym oceanie śmierci, pełen błagania, by powstrzymali swój gniew, by nie mścili się na żywych z innego czasu, by wrócili w mrok oczekiwania.

Niczego, co się potem działo, nie jestem już pewien.

*

Jedynym, co zapamiętałem, był ryk silnika i wściekły wrzask klaksonu nadjeżdżającego z przeciwka pekaesu. Kierowca wyminął mnie w ostatniej chwili. Autobus pomknął dalej, a ja zdałem sobie sprawę, że idę. Że idę przez las, asfaltową drogą do Węgorzewa. I że pod warstwą listopadowych chmur niebo przeciera się w niebieskawy półmrok świtu. Szedłem jak nakręcana lalka, jakby odzyskane jakimś cudem ciało przywykło do mojej nieobecności, i teraz zaledwie tolerowało świadomość, ale już nauczyło sobie radzić bez niej. Krok za krokiem, bez żadnej myśli. Nie wiem, jak długo to trwało. Ostatnim, co miałem w głowie, były słowa „nie próbujcie ich skrzywdzić, uciekajcie”. Resztę miałem mozolnie odzyskiwać potem. Ale nigdy nie dotarłem dalej, niż do tej przeraźliwej, czarnej otchłani. Wstąpiłem w nią i dalej nie było już nic.

Pozostała mi tylko świadomość, że kiedyś wiedziałem. Że kiedyś znałem rozwiązanie wszystkich zagadek krwawego lasu i tej nigdy nie kończącej się, wiecznej chwili, która trwa tuż za progiem naszych zmysłów. Co zetknęło nasz czas z wiekuistym trwaniem, akurat tam, akurat wtedy? Co zbudziło zmarłych, co wezwało ich tej właśnie zimnej, deszczowej, listopadowej nocy? I dlaczego właśnie ja posłuchałem ich wezwania? Czy naprawdę byłem jednym z nich? I czy naprawdę mogłem uśmierzyć ich gniew? I wreszcie, może najważniejsze: czy jeszcze kiedyś wrócą, przebudzą się znowu?

Wiem, że znałem wszystkie wyjaśnienia, ale musiałem ich zapomnieć. Nie mógłbym wrócić, nie mógłbym żyć, gdybym to pamiętał. Nie mógłbym nosić w sobie takiej wiedzy i normalnie stąpać po ziemi. Niech to zostanie tajemnicą. Wcale nie jest tak, żeby ludzie musieli znać wszystkie przyczyny, dla których rzeczy dzieją się tak, a nie inaczej. Nie ma, szczerze mówiąc, żadnego powodu, dla którego by je mieli znać.

Szedłem w stronę miasta, pod szarzejącym niebem, pośród szumu drzew, chłostany po twarzy drobnym, zacinającym bezustannie deszczem. Zanim dotarłem do pierwszych budynków, zdążył już wstać dzień. To, że przyszedłem od przeciwnej strony, niż jezioro i Park Magazynowy, było już wtedy ostatnią rzeczą, na jaką zwróciłem uwagę.

Może ktoś kiedyś rozkopie groby w sosnowym lesie nad jeziorem i ze zdumieniem znajdzie w jednym z nich współczesny hełm i kałasznikowa. Być może karabin nie zdążył jeszcze zardzewieć, i zdumiony do granic możliwości odkrywca zdoła odcyfrować jego numer fabryczny, a potem sprawdzić, że tę broń miał przy sobie żołnierz, który, wedle ustaleń komisji specjalnej, zdezerterował w tym lesie z posterunku wartowniczego czterdzieści pięć lat po zasypaniu wypełnionych trupami jam. Ale jeśli nawet tak się stanie, ten ktoś nie będzie przecież miał innego wyjścia, niż wymyślić sobie szybko jakiś fenomen fizyczno-przyrodniczy i wyrzucić nierozwiązywalną zagadkę z pamięci.

Na rogu, za rynkiem, parter poniemieckiej kamienicy zajmował jeden z nielicznych czynnych o tej porze roku sklepów. Ni to spożywczy, ni warzywniak, gdzie połowę sali wydzielono na wysokie, barowe stoły, o powykrzywianych, metalowych nogach i blatach z pilśni pokrytej szarym, wyszczypanym laminatem w rzucik imitujący plecionkę. Na tyle blisko od koszar, by wpadać tam czasem napchać się pyz albo bigosu, a po cichu chlapnąć pod nie czegoś mocniejszego.

Ajent opowiadał potem, że można się mnie było przestraszyć. Że zbliżyłem się i stanąłem za nim, gdy kręcił nieśpiesznie korbką, podnosząc broniącą na noc okien metalową kratę. Ociekałem wodą, kapała mi z hełmu, spływała po twarzy, ciekła z nasiąkniętego jak gąbka munduru. Odniósł wrażenie, jakbym nie mógł mówić od przemarznięcia, ręce mi się trzęsły, ale kiedy zlitował się i nalał mi od serca, nie uroniłem ani kropli. Z największym trudem, niczym na poły sparaliżowany starzec, doniosłem trzymaną oburącz musztardówkę do stołu pod ścianą. Wdrapałem się na stołek – wysoki, barowy stołek z pocerowanym czarną dratwą siedzeniem z czerwonego skaju – i dopiero wtedy wypiłem wódkę jednym haustem.

Kiedy odstawiłem szklankę i pozwoliłem zgrabiałym, przemarzniętym na kość rękom opaść, z ramienia zsunął mi się jakiś zapomniany, dźwigany na nim nieświadomie ciężar i gruchnął z metalicznym łoskotem o lastrykową podłogę.

Z poszarzałego, zmętniałego lustra nad stołem patrzyła na mnie poszarzała, ściągnięta twarz. Oczy pod okapem hełmu jarzyły się szaleństwem. Sięgnąłem ręką głowy i po chwili stalowa skorupa rąbnęła ciężko o ziemię, obok kałasznikowa. Patrzyłem na leżący u mych stóp, zabezpieczony karabin, czując życiodajne, rozchodzące się od ściśniętego żołądka ciepło, i w mojej głowie narodziła się myśl, że jakiekolwiek były przyczyny, dla których Baskerville postanowił wysłać na alarmową wartę właśnie nas, nie mógł wybrać lepiej. Nie miał tego oczywiście skąd wiedzieć, ale żaden inny oddział nie wyszedłby z tego cało. Nie dałoby się znaleźć innych wartowników, żeby w krytycznej chwili nawet nie przyszło im do głowy zerwać z ramienia broń i strzelać do tego niewiadomego, niepojętego czegoś, co nadchodziło z niezmierzonej ciemności.

Przerażony sprzedawca patrzył na mnie w osłupieniu. Przez lata spędzone za ladą tego sklepu widział już niejedno. Ale jeszcze nigdy nie widział żołnierza, nawet podchorążego, o tak wczesnej godzinie, żeby po połówce musztardówki śmiał się nieprzytomnie, żeby skręcał się od śmiechu, bijąc głową i dłońmi w stół, a potem płakał jak bóbr, i z tego płaczu znów nagle wybuchał histerycznym, niepohamowanym chichotem – żeby śmiał się i szlochał, na przemian, bez końca, jak ostatni szaleniec.

 

Kwiecień 1995

Materiał opublikowany pierwotnie w magazynie „Fenix”, nr 9 (45) 1995

Rafał Ziemkiewicz

Rafał Ziemkiewicz

Przed ćwierćwieczem głośny pisarz SF i – niestety – fantasy, przywódca młodych gniewnych Tfurców, pomysłodawca „pierwszego odrodzenia” Fenixa i jego pierwszy naczelny, dziś dziennikarz - celebryta żyjący z wywoływania sensacji. W Fenixie 9(45) 1995 opublikował opowiadanie, usprawiedliwiające jego istnienie na tym świecie. Cała publicystyka, przeszła, bieżąca i przyszła Rafała jest tylko dodatkiem do „Godziny przed świtem”.

You may also like...

1 Response

  1. Liteon napisał(a):

    1995, kurcze nawet nie wiedziałem. Szacun.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *